สารคดีชุด

สืบสานพืชพรรณไทย

เมื่อยุคสมัยเปลี่ยนไป ประโยชน์ที่เคยได้รับจากพรรณพืชอาจเปลี่ยนไปตามสถฃภาพแวดล้อมทางธรรมชาติ ความต้องการของสังคมและผู้บริโถค การสำรวจค้นคว้าและวิจัยตามหลักวิชาการสมัยใหม่เกี่ยวกับพฤกษศาสตร์ จึงสามารถทำให้เราได้ทราบถึงคุณประโยชน์ ของพืชพรรณหลายชนิด ซึ่งบางชนิดเป็นที่รู้จักแพร่หลาย มีการนำมาใช้ประโยชน์แต่ขากการดูแลรักษา จนลดปริมาณลง และเกือบจะสูญพันธุ์ไปจากถิ่นกำเนิด พืชบางชนิดมีมาช้านาน แต่มิได้ล่วงรู้ถึงคุณประโยชน์ จนอาจถูกละเลยหรือถูกทำลายไปอย่างน่าเสียดาย.

	ปอสา Broussonetia papyrifera Vent. ชื่ออื่น - ฉำฉา ซำลา ปอน้อย หมอมี หมูพี ปอสาเป็นไม้ต้นขนาดกลาง ผิวลำต้นขรุขระ กิ่งอ่อนมีขนมาก ใบเดี่ยว ผิวใบด้านบนสากคาย ท้องใบมีขนนุ่มหนาแน่น ดอกช่อแยกเพศอยู่คนละต้น ช่อดอกตัวเมียเป็นรูปวงกลมสีส้ม ช่อดอกตัวผู้สีขาวเป็นแท่งยาวห้อยลง ผลรูปทรงกลมสีส้มแดง ราก ต้น ใบ มีสรรพคุณทางยาสมุนไพร เปลือกลำต้น ใช้ทำกระดาษสา
	พลู Piper betel Linn. ชื่ออื่น - พลูจีน ซีเก้ะ ซีเก ปู ไม่เถาเรื้อยยาว มีรากงอกตรงข้อใช้ยึดเกาะ ใบเดี่ยวรูปหัวใจสีเขียว มีกลิ่นเฉพาะและรสเผ็ด ดอกช่อสีขาว ดอกย่อยขนากเล็กอัดแน่นเป็นรูปทรงกระบอก ขยายพันธุ์โดยการปักชำ เติบโตได้ดีในที่ที่มีความชื้นสูง และอากาศร้อน ใบสด ใช้คั้นน้ำรับประทานเป็นยาขับลม นำมาขยี้หรือตำผสมเหล้าทาแก้ลมพิษ และสามารถนำมาสกัดเป็นน้ำมันหอมระเหย ประกอบยารักษาโรคผิวหนังได้
	มะม่วงหิมพานต์ Anacardium occidentale Linn. ชื่ออื่น - ยาร่วง กาหยี มะม่วงเล็ดล่อ ยาโงย มะม่วงลังกา ไม้ต้นขนาดกลาง ใบเดี่ยวออกสลับ ใบค่อนข้างหนารูปไข่ ปลายใบมนป้าน ดอกออกช่อสีขาวและค่อยๆ เปลี่ยนเป็นสีชมพู ผลคล้ายชมพู่มีกลิ่นหอม เจริญมาจากฐานรองดอกที่ขยายใหญ่ขึ้น ปลายผลมีเมล็ดรูปไต เปลือกแข็งสีน้ำตาลอมเทาติดอยู่ เป็นพืชทนแล้งที่นิยมปลุกกันทางภาคใต้ ใบอ่อน ใช้รับประทานเป็นผักแก้มอาหารที่มีรสจัด เมล็ดอ่อน เมล็ดแก่ นำมาประกอบอาหารคาวหวานได้หลายชนิด เปลือกเม็ดนำมาสกัดใช้ในทางการแพทย์ แก้โรคผิวหนัง มเป็นส่วนผสมของสารป้องกันศัตรูพืช ทางอุตสาหกรรม ใช้ทำผ้าเบรค
	ขนุน Artocarpus heterophyllus Lamk. ชื่ออื่น - หมากลาง มะหนุน ขะนู ล้าง หมักหมี้ ไม้ผลยืนต้นขนาดกลางถึงใหญ่ ลำต้นสีเทาหม่น แตกกิ่งก้านสาขามาก ใบดกหนาทึบ แผ่นใบแข็ง ออกดอกเป็นช่ออัดแน่น ผลเป็นผลรวมขนาดใหญ่ เปลือกผลเป็นหนามถี่และสั้น เมื่อผลสุกเนื้อผลเป็นสีเหลือง รสหวานอร่อยมีกลิ่นหมอ เม็ดกลมรีต้มรับประทานได้ แก่นไม้ นำมาย้อมสี เป็นสีเหลืองเข้มออกน้ำตาล และนิยมนำมาใช้ทำเครื่องดนตรี มีคุณสมบัติพิเศษคือ ปลวกและราไม่ขึ้น ผลดิบใช้ประกอบอาหาร ผลสุกแปรรูปเป็นอาหารได้หลายอย่าง
	บุก Artocarpus campanulatus Bl.ex Decne. ชื่ออื่น - บุกรอ หัววุ้น กระแท่ง มันซูรัน หัวบุก ไม้ล้มลุก มีหัวใต้ดินสีน้ำตาล ก้านใบกลมอวบ ยาว 5-6 ฟุต เป็นลายสีเขียว เทา สลับกัน ใบแผ่คล้ายร่ม หยักเว้าเป็นแฉก ดอกช่อพุ่มมาจากลำต้นใต้ดิน เหมือนตะบอง น้ำยางจากต้นเมื่อสัมผัสจะคัน หัวสดและก้านใบอ่อน นำมาประกอบอาหารคาวหวาน ซึ่งต้องมีกรรมวิธีที่ถูกต้อง หัว แปรรูปเป็นอาหารเพื่อสุขภาพ หัวตากแห้ง นำมาประกอบเป็นยาช่วยลดระดับน้ำตาลในเลือดได้
	มังคุด Garcinia mangostana Linn ชื่ออื่น - แมงคุด ไม้ผลลำต้นขนาดกลางถึงใหญ่ ทุกส่วนมียางสีเหลืองปลูกมากทางภาคใต้และภาคตะวันออกซึ่งมีความชื้นสูง ทรงต้นกลม แตกกิ่งเป็นพุ่ม ใบใหญ่หนาแข็งทึบ ผลทรงแป้น เปลือกหนาแข็ง เมื่อยังอ่อนสีเขียว เริ่มแก่สีแดง แก่จัดสีม่วง ภายในมีเนื้อสีขาวรับประทานได้ เปลือกผลใช้ย่อมสี หรือตากแห้งใช้เป็นสมุนไพรรักษาได้หลายโรค เช่น โรคบิด แก้อาการท้องเดิน รักษาอาการอักเสบมราผิวหนัง ผลสุกรสหวานอมเปรี้ยวกลมกล่อม
	หวาย Calamus sp. ไม้จำพวกปาล์ม มีลำต้นเลื้อยพาดพันไม้ใหญ่อื่นๆ ใบประกอบแบบขนนกเรียงสลับ กาบ ก้านใบ ลำต้น มีหนามแหลม มีข้อห่างเป็นระยะ เมื่อออกดอกออกผลแล้วต้นจะตาย เติบโตได้ดีในป่าดงดิบทางภาคใต้และภาคตะวันออกของไทย เป็นไม้มีคุณค่าทางเศรษฐกิจสูง สามารถนำไปใช้ประโยชน์ได้มากมาย ลำต้น ใช้ทำเครื่องเรือน หรือสานเป็นภาชนะเครื่องใช้ต่างๆ ยอดอ่อน ใช้ประกอบอาหาร ผลสุกบางชนิดรับประทานได้ รสหวานอมเปรียว และฝาด
	มะตูม Aegle marmelos (Linn) Corr. ชื่ออื่น - มะปิน ตูม ตุ่มตัง กะทันตาเถร ไม้ต้นขนาดกลาง ลำต้นและกิ่งก้านมีหนามยาว แข็งและแหลมคม ใบประกอบมี 3 ใบย่อย ผิวใบเรียบเป็นมัน ดอกสีขาวมีกลิ่นหอม ผลรูปไข่กลมป้อม ผิวเรียบ เปลือกหนาแข็ง เป็นพรรณไม้กลางแจ้งที่ทนต่อความร้อนได้ดี ใบแก่สด ใช้ประกอบพิธีทางพราหมณ์ ผลแก่ นำมาเชื่อมรับประทาน หรือฝานเป็นแว่นตากแห้งชงเป็นเครื่องดื่ม ยอดใบอ่อนสด ชงกับน้ำดื่มเป็นสมุนไพร แก้ร้อนใน กระหายน้ำ
	ลาน Corypha lecomtei Becc. ชื่ออื่น - ลานดำ ลานขาว ล้านพร้าว ไม้ต้น ลำต้นตรงและแข็ง เนื้อไม้เป็นเส้นใย มีก้านออกรอบลำต้นเป็นชั้นๆบริเวณปลายยอด ใบกว่างใหญ่ ลักษณะเป็นรูปพัด ดอกสีขาว ช่อหนึ่งมีจำนวนมาก เมื่อออกดอกติดผลแล้วต้นจะตาย เป็นไม้ทนแดดและร้อนได้ดี ยอดและใบอ่อน นำมาจารพระธรรมคำสอนในพระพุทธศาสนา และตำรับยาโบราณ ใบ ก้าน นำมาเป็นเครื่องจักรสาน ยอดอ่อน ทำเป็นเส้นแล้วทอเป็นผืน "หางอวน"สามารถนำไปใช้ประยุกต์เป็นผลิตภัณฑ์ได้หลายอย่าง
	เทียนกิ่ง Lawsonia inermis Linn. ชื่ออื่น - เทียนต้น เทียนไม้ เทียนขาว เทียนป้อม เทียนแดง ไม้ต้นสูง 3-5 เมตร ลำต้นแตกกิ่งก้านสาขา ใบเล็กรูปรี ปลายใบแหลม ก้านใบสั้น ออกดอกเป็นช่อ มี 2 พันธุ์ คือ พันธุ์ดอกแดง และพันธุ์ดอกขาว กลีบดอกมีรอยย่น ปลายกลีบมน ผลกลมคล้ายเม็ดพริกไท ขยายพันธุ์ด้วยเม็ด ดอกมีกลิ่นหอม ใช้ทำบุหงาร่วมกับดอกไม้อื่นๆ ใบแห้ง ใช้ทำยาย้อมผม ให้สีน้ำตาลแดงปนส้ม ใบสด ใช้เป็นสมุนไพรรักษาโรค เช่น ตำพอกรักษาเล็บขบ หรือจมูกอักเสบ
	บัวหลวง Nelumbo nucifera Gaerth. ชื่ออื่น - สัตตบงกช อุบล สัตตบุษย์ พรรณไม้น้ำ ลำต้นเป็นเหง้าใต้ดิน ลักษณะยาวเป็นปล้องสีเหลืองน้ำตาล ก้านใบและก้านดอกแข็งมีหนามเล็กๆ ใบใหญ่รูปโล่สีเขียวเป็นมัน ดอกสีขาว สีชมพู รูปทรงสลวยและทรงป้อม เวลาบานเห็นฐานดอกรูปกรวยอยู่ตรงกลาง และมีเกสรตัวผู้ล้อมรอบ ขึ้นอยู่ตามคูคลองหนองบึง หรือปลูกเป็นไม้ประดับ ใบ ใชัห่ออาหาร ห่อของ ใบอ่อน ลำต้น เหง้า เมล็ด นำมาประกอบอาหาร เกสรตัวผู้เป็นสมุนไพรบำรุงหัวใจ ดีบัว มีอัลคาลอยด์ ช่วยขยายหลอดเลือดที่ไปเลี้ยงหัวใจ