ศาสนา ลัทธิ ความเชื่อ นิกาย พิธีกรรม >>

อนัตตา

ในพุทธศาสนา มีการใช้อุบายอันรุนแรงหลายอย่างเพื่อถอดถอนอุปนิสัยและอคติบางอย่าง และคุณลักษณะเด่นเป็นพิเศษข้อนี้ในพระพุทธศาสนานั้น ได้แสดงออกมาอย่างแจ่มชัดในเซน

พระพุทธองค์ทรงใช้หลักอนัตตาเพื่อการถอดถอนและทำลายความหลงและอคติให้สิ้น แต่ต่อมาพระองค์ทรงใช้หลักการนี้ในการแผ่ขยายหลักแห่งการตรัสรู้หรือนิพพาน อาจจะพูดได้ว่าหลักอนัตตานี้เป็นจุดเริ่มต้นแห่งพระพุทธศาสนา

ในพระสูตรต่างๆในพระพุทธศาสนา มักกล่าวถึงธรรมชาติทีเป็นอนัตตาของปรากฏการณ์ต่างๆ ไม่มีสิ่งใดเลยที่ครอบครอง "ตัวตน" ไว้ สพฺเพธมฺมาอนตฺตา (สรรพธรรมในราตมยะ) หมายความว่าไม่มีอะไรที่ครอบครองตัวตนไว้ได้อย่างสมบูรณ์ เมื่อพูดไปดังนี้แล้ว ย่อมเป็นการขัดแย้งกับหลักการที่ถือว่ามีตัวมีตนอันเป็นปฐมฐานแห่งตรรกวิทยา ซึ่งถือตามหลักตรรกวิทยาแล้ว ก. จะต้องเป็น ก. ข. จะต้องเป็น ข. ดังนั้น ก. จะมาเป็น ข. หาได้ไม่ แต่หลักอนัตตากลับกล่าวว่า ก. มิใช่ ก. ข. มิใช่ ข. ดังนั้น ก. อาจจะเป็น ข. ได้ นี่เป็นหลักการที่ทำให้ผู้คนตื่นตระหนก เป็นหลักการที่ท้าทายและชวนให้ผู้คนหันกลับมาพิจารณาตัวเอง เพื่อที่จะให้เข้าใจหลักอนัตตาดีขึ้น จำเป็นต้องพิจารณากันถึงเรื่องอนิจจังกันเสียก่อน

ทุกสิ่งเป็นอนิจจัง ด้วยทุกสิ่งทุกอย่างย่อมจะมีลักษณะของวิปริณาม (การเปลี่ยนแปลงไปเรื่อยๆ ไม่มีที่สิ้นสุด) ไม่มีสิ่งใดที่จะคงอยู่ในภาวะเดิมแม้ในช่วงขณะหนึ่ง ด้วยสิ่งทั้งหลายย่อมเปลี่ยนแปลงไปอย่างไม่มีที่สิ้นสุดนั่นเอง จึงเป็นเหตุให้มันไม่สามารถดำรงอัตสภาพไว้ได้ ดังนี้ สิ่งทั้งหลายจึงไม่อาจมีตัวตน ปราศจากอัตสภาพอันมสบูรณ์ เมื่อปราศจากอัตสภาพ ณ จุดหนึ่งแห่งกาลเวลา เมื่อช่วงเวลาผ่านไปขณะหนึ่ง ก. ก็มิใช่ ก. อีกต่อไป อนิจจังเป็นเพียงอีกชื่อหนึ่งหรือช่วงหนึ่งของอนัตตานั่นเอง ทุกสิ่งทุกอย่างย่อมเป็นอนิจจังอยู่ในกาลและเป็นอนัตตาอยู่ในเทศะ ดังนี้ ไม่เพียงแต่เป็นอนิจจังและอนัตตาตามปรากฏการณ์ทางกายภาพเท่านั้นแม้ในปรากฏการณ์ทางจิตก็เช่นเดียวกัน ดังจะเห็นได้จากกายและจิตอันเราทุกผู้มีอยู่

อย่างไรก็ดี หลักอนิจจังและหลักอนัตตา หาใช่อะไรอื่นไม่ นอกจากสัจจะที่ค้นพบจากความเป็นจริงที่เป็นอยู่ ด้วยเจตนาเพื่อจะได้พบกฏแห่งกรรม แต่ก็มีคนเป็นอันมากที่มิได้ทราบความจริงข้อนี้ พากันพูดว่า อนัตตาและอนิจจังเป็นรากฐานของหลักศีลธรรมในทางลบและเป็นไปในแง่ร้าย เขามักจะกล่าวว่า "หากแม้นทุกสิ่งทุกอย่างเป็นอนิจจังและอนัตตาแล้วไซร้ จะดิ้นรนขวนขวายไปครอบครองอะไรให้ยากลำบากทำไมเล่า" นี้นับว่าเป็นมิจฉาทิฏฐิ ที่มีต่อสารัตถะแห่งพระพุทธศาสนา เราย่อมรู้กันอยู่ว่าพุทธศาสนานั้นมุ่งที่จะขจัดผลกรรมด้วยวิธีการแห่งปัญญา จึงควรพิจารณาหลักการต่างๆ ในพุทธศาสนาโดยอนุโลมตามหลักแห่งความเข้าใจและไม่ควรรีบร้อนไปสรุปในเรื่องกฏแห่งกรรม ดังนั้นหลักอนิจจังและอนัตตาจึงเป็นหลักที่ควรจะศึกษา ในฐานะที่เป็นหลักการอันจักชี้นำไปสู่สัมมาทัศนะ หรือสัมมาทิฏฐิเป็นข้อต้น

*** กุญแจเซน /ติช นัท ฮันห์ เขียน : พจนา จันทรสันติ แปล