ศาสนา ลัทธิ ความเชื่อ นิกาย พิธีกรรม >>

ประวัติพระพุทธโฆษาจารย์

อรรถกถา-พระอรรถกถาจารย์
พระพุทธโฆษาจารย์
ข้อวิจารณ์ของเสฐียรพงษ์ วรรณปก
ปัญหาเรื่องชาติภูมิ
ข้อวิจารณ์ของพุทธทาสภิกขุ
ผลงานของพระพุทธโฆษาจารย์
คัมภีร์ที่สันนิษฐานว่าพระพุทธโฆษาจารย์รจนา
คัมภีร์อรรถกถาที่สำคัญ
ย่อความอรรถกถาธรรมบท
ย่อความวิสุทธิมรรค
คุณสมบัติ 11 ประการ
สังคหกถา
สรุปประวัติ พระพุทธโฆษาจารย์
ภาคผนวก
บรรณานุกรม

ภาคผนวก

ส่วนใหญ่ พระสงฆ์นิกายเถรวาทจะยอมรับหลักฐานว่า คัมภีร์อรรถกถามีมาแต่เดิม ตั้งแต่สังคายนาครั้งที่ 1 แล้ว แต่มีในลักษณะเป็นต้นเค้าและได้พัฒนามาจนสมบูรณ์ในสังคายนาครั้งที่ 3 อย่างไรก็ตาม ปัญหาเรื่องความเป็นมาของคัมภีร์อรรถกถานี้เป็นที่ถกเถียงกันอย่างกว้างขวาง บางกลุ่มให้ทัศนะว่า หากยอมรับกันว่าอักขรวิธีมีใช้กันมาตั้งแต่สมัยพุทธกาลแล้ว ก็น่าจะยอมรับว่า การแต่งและการจารึกอรรถกถาก็ต้องทำกันมาแล้วตั้งแต่สมัยพุทธกาล แต่การแต่งและการจาริกยังไม่สมบูรณ์เท่านั้น หากแต่สมบูรณ์ในการทำสังคายนาครั้งที่ 3 แล้วได้นำไปแปลเป็นภาษาสิงหฬในศรีลังกา สมัยต่อมา เหตุการณ์ในอินเดียได้เปลี่ยนแปลงไป คัมภีร์อรรถกถาที่เป็นภาษามคธ (บาลี) ได้สูญหายไป จึงจำเป็นต้องอาศัยอรรถกถาที่เป็นภาษาสิงหฬเป็นต้นฉบับ ในการแปลกลับมาสู่ภาษาเดิม ในราวพุทธศตวรรษที่ 5 โดยพระพุทธโฆษาจารย์เป็นผู้แปลร่วมกับพระเถระอื่นๆ

ดังนั้นจึงอาจแบ่งทัศนะเกี่ยวกับจุดกำเนิดของคัมภีร์อรรถกถาออกได้ 2 ทัศนะ คือ กลุ่มหนึ่งเชื่อว่า อรรถกถามีมาแล้วตั้งแต่สมัยพุทธกาล อีกกลุ่มหนึ่งเชื่อว่า คัมภีร์อรรถกถาเกิดขึ้นหลังพุทธกาล ความเชื่อเช่นนี้ก็เท่ากับว่า คัมภีร์อรรถกถาเป็นอีกยุคหนึ่งที่สืบต่อจากยุคพระไตรปิฎก กลุ่มหลังนี้ถือเอาจากการศึกษาประวัติวรรณคดีบาลี

อรรถกถาที่มีอยู่ก่อนสมัยพระพุทธโฆษาจารย์

1. อรรถกถาภาษาสิงหฬโบราณ

อรรถกถาภาษาสิงหฬโบราณที่จะกล่าวต่อไปนี้ ต้นฉบับได้สูญหายไปหมดแล้ว ซึ่งแยกออกเป็น 3 หมวด คือ

  • อรรถกถาวินัยปิฎก ได้แก่
    (1) มหาอรรถกถา หรือมูลอรรถกถา เป็นผลงานของพระสงฆ์คณะมหาวิหารเมืองอนุราธปุระ ประเทศศรีลังกา แก้ครบทั้ง 3 ปิฎก
    (2) มหาปัจจรีอรรถกถา คือ อรรถกถาแพใหญ่ แต่งขณะที่นั่งบนแพ ณ ที่ใดที่หนึ่ง ไม่ปรากฏชื่อผู้แต่ง
    (3) กุรุนทีอรรถกถา แต่งที่กุรุนทีมหาวิหารในศรีลังกา ไม่ปรากฏชื่อผู้แต่ง
    (4) อันธกัฏฐกถา แต่งเป็นภาษาอันธกะ แล้วสืบต่อกันมาขยายไปยังเมืองกัฏฐิปุระ หรือเมืองคอนเจวารามในอินเดียภาคใต้ ไม่ปรากฏชื่อผู้แต่ง
    (5) สังเขปัฏฐกถา คือ อรรถกถาย่อ สันนิษฐานว่าน่าจะแต่งในอินเดียภาคใต้ ไม่ปรากฏชื่อผู้แต่ง
    (6) วินัยอัฏฐกถา ไม่ปรากฏสถานที่แต่งและชื่อผู้แต่ง
  •  อรรถกถาสุตตันตปิฎก ได้แก่
    (1) มหาอรรถกถา หรือ มูลอรรถกถา
    (2) สุตตันตอรรถกถา หรือ อรรถกถาพระสูตร
    (3) อาคมัฏฐกกถา อรรถกถานิกาย 4
    (4) ทีมัฏฐกถา อรรถกถาทีฆนิกาย
    (5) มัชฌิมัฏฐกถา คืออรรถกถามัชฌิมนิกาย
    (6) สังยุตตัฏฐกถา คืออรรถกถาสังยุตตนิกาย
    (7) อังคุตตรัฏฐกถา คืออรรถกถาอังคุตตรนิกาย
  • อรรถกถาอภิธรรมปิฎก ได้แก่
    (1) มหาอรรถกถา หรือมูลอรรถกถา
    (2) อภิธัมมัฏฐกถา คืออรรถกถาอภิธรรม

2. อรรถกถาที่เชื่อว่าเป็นของเดิม

อรรถกถาที่จะกล่าวต่อไปนี้เชื่อกันว่า เป็นอรรถกถาที่มีอยู่เดิมก่อนสมัยของพระพุทธโฆษาจารย์ และเป็นอรรถกถาที่ได้รับยกย่องและยอมรับกันในนิกายเถรวาทสายกัสสปวงศ์ ได้แก่

  1. เนติปกรณ์ คือ อรรถกถาที่เชื่อว่า เป็นผลงานของพระมหากัจจายนะ ยังไม่มีหลักฐานยืนยันได้ว่า คือพระมหากัจจายนะ ซึ่งมีชีวิตอยู่ในสมัยพุทธกาลหรือไม่ คัมภีร์นี้ได้อธิบายหลักสำคัญๆ ของพุทธศาสนา แนะนำธรรมต่างๆ ทีจะนำไปปฏิบัติให้พ้นไปจากวัฏฏะ
  2. เปฏโกปเทสปกรณ์ คือ อรรถกถาเป็นผลงานของพระมหากัจจายนะ คัมภีร์นี้ได้อธิบายอริยสัจ 4 มีเนื้อหาบางส่วนที่ท่านำมาจากคัมภีร์สังยุตตนิกาย
  3. มิลินทปัญหา เป็นอรรถกถาผลงานของพระติปิฎกจุฬาภัย ต้นฉบับเดิมเป็นบทสนทนาถาม – ตอบ ระหว่างพระยามิลินท์กับนาคเสน ซึ่งพระยามิลินท์องค์นี้ทรงเป็นกษัตริย์กรีก ผู้ครองสาครนครในอินเดียภาคเหนือ

บรรดาคัมภีร์อรรถกถาทั้ง 3 ข้างต้นนี้ คัมภีร์ที่ 3 คือ มิลินทปัญหานั้นได้ถูกนำมาแปลลงสู่ภาษาไทยทั้งย่อและพิสดาร จึงทำให้ชาวพุทธในประเทศไทยรู้จักและคุ้นเคยกับคัมภีร์นี้มากกว่าอีก 2 คัมภีร์ข้างต้น

อรรถกถาที่มีอยู่ร่วมสมัยกับพระพุทธโฆษาจารย์

ท่านพุทธทัตตเถระได้เดินทางไปยังศรีลังกาก่อนพรพุทธโฆษาจารย์ เพื่อศึกษาและแปลอรรถกถาจากภาษาสิงหฬสู่ภาษามคธ ผลงานที่เด่นๆ ของท่านที่ควรกล่าวถึงในที่นี้ คือ

  1. อภิธัมมาวตาร เป็นการสรุปอรรถกถาที่พระพุทธโฆษาจารย์ส่งไปให้
  2. วินัยวินิจฉัย แต่งเป็นคู่มือพระวินัย กล่าวถึงการพิจารณาและตัดสินวินัย
  3. อุตตรวินิจฉัย แต่งเป็นคู่มือพระวินัยต่อจากวินัยวินิจฉัย โดยเพิ่มประเพณีอัน ปฏิบัติกันอยู่ในศรีลังกา
  4. รูปารูปวิภาค แต่งจำแนกรูปธรรมและอรูปธรรม
  5. มธุรัตถวิลาสินี แต่งเป็นอรรถกถาพุทธวังสะ ขุททกนิกาย

อรรถกถาที่แต่งขึ้นในสมัยของพระพุทธโฆษาจารย์

1. คัมภีร์วิสุทธิมรรค

คัมภีร์นี้ถือว่าเป็นวรรณกรรมที่สำคัญ อันเป็นผลงานของท่านพระพุทธโฆษาจารย์ ซึ่งคัมภีร์นี้ได้รับการยกย่องว่า เป็นสารานุกรมของพุทธศาสนา แต่ในลักษณะของอรรถกถา คัมภีร์วิสุทธิมรรคนี้ก็เป็นงานเขียนสรุปสารัตถะของพระไตรปิฎก กล่าวคือ ในส่วนสีลนิเทสเป็นการสรุปสารัตถะของวินัยปิฎก ในสมาธินิเทสเป็นการสรุปสารัตถะของสุตตันตปิฎก และในปัญญานิเทสเป็นการสรุปสารัตถะของปัญญาในอภิธรรมปิฎก

2. คัมภีร์ญาโณทัยและปริตตัตกถา

บางทีเรียกว่าอรรถกถาย่อ กล่าวกันว่า เป็นผลงานของท่านพระพุทธโฆษาจารย์อีกคัมภีร์หนึ่ง แต่ต้นฉบับสูญหายไปแล้ว

รายชื่ออรรถกถา ในสมัยพระพุทธโฆษาจารย์

อรรถกถาที่จะกล่าวถึงต่อไปนี้ เป็นอรรถกถาที่อธิบายพุทธวจนะ ซึ่งมีผู้แต่งหลายท่าน ในที่นี้จะแยกกล่าวโดยแยกเป็น 3 ส่วนตามปิฎก และจะระบุชื่อของอรรถกถาและชื่อของผู้แต่ง ดังต่อไปนี้

คัมภีร์พระไตรปิฎก --- อรรถกถา --- ชื่อผู้แต่ง

  • วินัยปิฎก สมันตปาสาทิกา พระพุทธโฆษาจารย์
  • ปาติโมกข์ กังขาวิตรณี พระพุทธโฆษาจารย์
  • ทีฆนิกาย สุมังคลวิลาสินี พระพุทธโฆษาจารย์
  • มัชฌิมนิกาย ปปัญจสูทนี พระพุทธโฆษาจารย์
  • สังยุตตนิกาย สารัตถปกาสินี พระพุทธโฆษาจารย์
  • อังคุตรนิกาย มโนรถปูรณี พระพุทธโฆษาจารย์

ขุททกนิกาย
คัมภีร์พระไตรปิฎก --- อรรถกถา --- ชื่อผู้แต่ง

  1. ขุททกปาฐะ ปรมัตถโชติกา พระพุทธโฆษาจารย์
  2. ธัมมปทะ ธัมมปทัฏฐกถา พระพุทธโฆษาจารย์
  3. อุทาน ปรมัตถทีปนี พระธัมมปาละ
  4. อิติวุตตกะ ปรมัตถทีปนี พระธัมมปาละ
  5. สุตตนิบาต ปรมัตถทีปนี พระพุทธโฆษาจารย์
  6. วิมานวัตถุ ปรมัตถทีปนี พระธัมมปาละ
  7. เปตวัตถุ ปรมัตถทีปนี พระธัมมปาละ
  8. เถรคาถา ปรมัตถทีปนี พระธัมมปาละ
  9. ชาดก ชาตกัฏฐกถา พระพุทธโฆษาจารย์
  10. นิเทส สัทธัมมปัชโชติกา พระอุปเสนะ
  11. ปฏิสัมภิทามัคค์ สัทธัมมปกาสินี พระมหานามะ
  12. อปทาน วิสุทธนวิลาสินี ไม่ปรากฏชื่อผู้แต่ง
  13. พุทธวังสะ มธุรัตถวิลาสินี พระพุทธทัตตะ
  14. จริยาปิฎก ปรมัตถทีปนี พระธัมมปาละ
  15. ธัมมสังคณี อัฏฐสาลินี พระพุทธโฆษาจารย์
  16. วิภังค์ สัมโมหวิโนทนี พระพุทธโฆษาจารย์
  17. กถาวัตถุ ปปัญจปกรณัฏฐกถา พระพุทธโฆษาจารย์
  18. ปุคคลบัญญัติ ปปัญจปกรณัฏฐกถา พระพุทธโฆษาจารย์
  19. ธาตุกถา ปปัญจปกรณัฏฐกถา พระพุทธโฆษาจารย์
  20. ยมก ปปัญจปกรณัฏฐกถา พระพุทธโฆษาจารย์
  21. ปัฏฐาน ปปัญจปกรณัฏฐกถา พระพุทธโฆษาจารย์

แชร์ให้เพื่อนสิ แชร์ให้เพื่อนได้ แชร์ให้เพื่อนเลย

ข้อเขียน-บทความ »

» จินตนา แก้วขาว กราบเธอที่ดวงใจ
» ทะริด ตะนาวศรี คนไทยที่ถูกลืม
» ปู่เย็น ณ สะพานลำใย แห่งลุ่มแม่น้ำเพชรบุรี

» จอมยุทธ แห่งบ้านจอมยุทธ (รวมงานเขียน)
» ฉายเดี่ยว (รวมงานเขียน)
» งูเขียว หางบอบช้ำ (รวมงานเขียน)

» ตีหัวเข้าบ้าน ตะคอกโลก ตีหัวหมา
» ผายลมนี้มีผลย้อนหลัง
» ได้แต่หวังว่า เราจะอยู่ร่วมกันได้บนโลกที่เปรียบเสมือนบ้านของเราใบนี้ ด้วยความรู้สึกที่ดีประดุจดั่งกินข้าวจากหม้อเดียวกัน

» ขอเป็นตาแก่ขี้บ่นในหัวใจเธอ
» เมื่อคนขับรถปลอมตัวไปเล่นหุ้น (บันทึกการเล่นสด)

นิยาย-เรื่องสั้น »

» ตำนานบันลือโลก
» บันทึกทรราชย์
» ผมเกือบได้เป็นนักแต่งเพลงชื่อดังเสียแล้ว
» ชีวิตเริ่มต้นอีกครั้งหลังเกษียณ
» แสนยานุภาพแห่งการรอคอย

นี่คือขยะกองใหญ่ เชิญท่านทั้งหลายขุดคุ้ยค้นหา แยกเอาแต่สิ่งดีๆ หยิบฉวยติดมือออกไปต่อยอด เทียบเคียง ประยุกต์ใช้ และขอบคุณเหล่าท่านจอมยุทธทั้งหลาย ที่เคยแวะเวียนมาหยิบยื่นแลกเปลี่ยนประสบการณ์ แนวคิดและมุมมองอันหลากหลายไว้ให้เป็นวิทยาทาน และด้วยความทรงจำที่ดีต่อกัน แม้จะไม่มีวันนั้นอีกแล้วก็ตาม...
ห้องร้อยบุปผา ชุมนุมจอมยุทธ

สติ๊กเกอร์ไลน์