Baanjomyut.com ☰

ห้องสมุดบ้านจอมยุทธ

[ X ] ⇛ หน้าแรก ⇛ ความรู้ทั่วไป ⇛ ปรัชญา ⇛ ศาสนา ความเชื่อ ⇛ สังคมศาสตร์ ⇛ ขนบธรรมเนียม วัฒนธรรม ⇛ วิทยาศาสตร์ ⇛ เทคโนโลยี เกษตรศาสตร์ ⇛ ศิลปกรรม ⇛ ประวัติศาสตร์ ภูมิศาสตร์ ⇛ วรรณกรรม สำนวน โวหาร ⇛ สุขภาพ อาหารและยา

ค้นหาข้อมูลจากบ้านจอมยุทธ คลิก!

ศาสนา ลัทธิ ความเชื่อ นิกาย พิธีกรรม >>

มนุษย์ในทัศนะของเซน

ธรรมชาติส่วนที่เกี่ยวกับการบรรลุธรรม
ธรรมชาติของจิต

ธรรมชาติของจิต

พุทธศาสนาเถรวาทมีทัศนะว่า จิตใจของเรามีสภาพต่างกัน ความแตกต่างที่ว่านี้วัดจากจำนวนของเจตสิกที่เกิดขึ้นในใจของแต่ละคน เจตสินหมายถึงสภาวธรรมที่เกิดกับใจ แบ่งออกเป็นสามกลุ่ม คือ

1.กลุ่มเวทนา ได้แก่ ความรู้สึก แบ่งออกเป็นสามอย่าง คือ สุขเวทนา (ความรู้สึกสบาย ปลอดโปร่ง เป็นสุข) ทุกขเวทนา (ความรู้สึกไม่สบาย อึดอัด เป็นทุกข์) และอทุกขมสุขเวทนา (ความรู้สึกเฉยๆ จะว่าสุขก็ไม่ใช่ จะว่าทุกข์ก็ไม่เชิงหรือความรู้สึกทุกอย่างที่ไม่อาจจัดเป็นเวทนาสองอย่างข้างต้น)

2.กลุ่มสัญญา ได้แก่ ความจำ พุทธศาสนาถือว่าจิตของคนเรามีคุณลักษณะอย่างหนึ่ง คือ สามารถเก็บบันทึกสิ่งที่ผ่านเข้ามาสู่การรับรู้ คุณลักษณะส่วนที่ทำหน้าที่เก็บบันทึกสิ่งที่ผ่านเข้ามาสู่การรับรู้นี้เรียกส่าสัญญา เช่นเด็กเกิดใหม่ยังไม่รู้จักอะไร เมื่อเติบโตขึ้นก็ค่อยๆ เรียนรู้สิ่งต่างๆ มากขึ้นเป็นลำดับ ครั้งหนึ่งเด็กไม่รู้ว่าคนที่อุ้มตัวเองอยู่นั้นคือแม่ ต่อเมื่อมีคนสอนว่า นี่คือแม่ จิตของเด็กก็บันทึกความรู้นั้นไว้ ทุกครั้งที่เด็กเห็นแม่ เด็กจะรู้ว่านี่คือแม่ คุณลักษณะของจิตส่วนที่ทำหน้าที่เก็บบันทึกสิ่งต่างๆ นี้เรียกว่าสัญญา

3.กลุ่มสังขาร ได้แก่ สภาธรรมที่ปรุงแต่ใจ สภาธรรมที่ว่านี้แบ่งออกเป็นสามฝ่าย คือ ฝ่ายดี ฝ่ายเลว และฝ่ายที่เป็นกลาง ตัวอย่างของสภาธรรมฝ่ายดี เช่น ความละอายต่อการชั่ว ตัวอย่างของสภาธรรมฝ่ายเลวก็เช่นความไม่ละอายต่อการทำความชั่ว และตัวอย่างของสภาวธรรมฝ่ายที่เป็นกลางไม่ดีไม่เลว เช่น ความเพียรพยายาม (ความเพียรพยายามนี้โดยตัวมันเองไม่ดี ไม่เลว มันจะดีหรือเลวก็ต่อเมื่อถูกใช้ไปในทางที่ดีหรือชั่วเท่านั้น เช่น เพียรศึกษาหาความรู้ก็กลายเป็นเรื่องดี แต่ถ้าเพียรฝึกฝนวิธีโจรกรรมก็เลยเป็นเรื่องเลว เป็นต้น)

เจตสิกทั้งสามกลุ่มนี้พุทธศาสนาถือว่าในคนปกติทั่วไปจะมีเสมอเหมือนกันแต่ถ้าคนคนนั้นบรรลุธรรมกลายเป็นพระอริยบุคคล เจตสิกกลุ่มที่สามกล่าวคือ กลุ่มสังขารบางอย่างจะถูกทำลายไป เจตสิกส่วนที่ถูกทำลายไปนี้ ได้แก่ สังขารส่วนที่เป็นสภาวธรรมฝ่ายเลว เช่น ความโลภ ความโกรธ ความหลง เป็นต้น สรุปความว่า สภาพจิตของคนเรานั้นมีความแตกต่างกันตามภูมิธรรม จิตของปุถุชนจะมีลักษณะอย่างหนึ่งแต่จิตของพระอริยบุคคลจะมีลักษณะอีกอย่างหนึ่ง ลักษณะที่ต่างกันนี้วัดจากจำนวนเจตสิกตามที่กล่าวมาข้างต้น

นิกายเซนมองธรรมชาติของจิตแตกต่างไปจากเถรวาท ก่อนที่เราจะอภิปรายทัศนะของเซนเกี่ยวกับเรื่องนี้ มีเรื่องที่ต้องทำความเข้าใจก่อนอยู่เรื่องหนึ่งกล่าวคือ มีปัญหาอยู่ปัญหาหนึ่งเกี่ยวกับธรรมชาติของจิตที่มีคนถกเถียงกันมานานปัญหาที่ว่านี้ คือจิตของคนโดยตัวมันเองบริสุทธิ์หรือไม่ จิตที่ว่านี้อาจหมายถึงจิตใจอดีตก็ได้ (อดีตชาติ) หรืออาจหมายถึงจิตในปัจจุบันก็ได้ (ปัจจุบันชาติ) แต่เพื่อให้การอภิปรายมีขอบเขตที่แน่นอน ในที่นี้จะหมายเอาจิตในปัจจุบัน ปัญหามีว่าสมมติว่านายดำเกิดวันที่ 1 มกราคม 2500 กระแสจิตของนายดำเริ่มต้นรับรู้สิ่งต่างๆ นับจากวันนั้นเป็นต้นมาจนถึงปัจจุบัน ถามว่าจิตของนายดำที่ว่านี้โดยเนื้อแท้บริสุทธิ์หรือไม่

ดูเหมือนว่าคำตอบเท่าที่มีคนตอบมาแจะแบ่งออกเป็นสองกลุ่ม คือ

  1. กลุ่มแรกตอบว่าจิตของนายดำไม่บริสุทธิ์แน่นอน เหตุผลสำหรับสนับสนุนคำตอบนี้ก็คือ พุทธศาสนาถือว่าตราบใดที่จิตของคนเรายังไม่บริสุทธิ์จากอาสวกิเลส ตราบนั้นเราจะต้องเวียนว่ายตายเกิดอยู่ในสังสารวัฏเรื่อยไป การที่นายดำมาเกิดในชาตินี้ส่อให้เห็นว่าจิตของนายดำในอดีตยังไม่หลุดพ้นจากอาสวกิเลส หากว่านับจากวันแรกที่ลืมตาดูโลกนายดำไม่ได้ปฏิบัติธรรมอะไรเลย หากแต่ปล่อยชีวิตให้ดำเนินมาอย่างคนทั่วไปจนกระทั่งถึงวันนี้ จิตของนายดำก็ยังจะไม่บริสุทธิ์อยู่เว้นเสียแต่วันใดนายดำปฏิบัติธรรมจนบรรลุอรหัตผล วันนั้นเป็นต้นไปเราจึงจะกล่าวได้ว่าจิตของนายดำบริสุทธิ์ และเมื่อสิ้นชีวิตลงนายดำจะไม่เวียนว่ายตายเกิดอีกต่อไป ทัศนะตามที่กล่าวมานี้ดูเหมือนจะเป็นทัศนะของชาวพุทธเถรวาททั่วไป
  2. กลุ่มที่สองมีความเห็นว่า เวลาที่เราพูดถึงจิตเราต้องแยกจิตกับสิ่งที่ไม่ใช่จิตออกจากกัน เปรียบเหมือนเวลาที่เราพูดถึงทองคำ เราต้องแยกทองคำกับสิ่งที่เจือปนหรือหุ้มห่อเนื้อของทองออกจากกัน คนกลุ่มนี้มีทัศนะว่าเนื้อแท้ของจิตนั้นบริสุทธิ์สะอาด แต่เมื่อจิตประสบสิ่งต่างๆ ดีบ้างไม่ดีบ้าง จิตก็อาจจะรับเอาสิ่งเหล่านี้เข้ามาสะสมไว้ แต่สิ่งที่จิตสะสมไว้นี้ไม่ใช่เนื้อแท้ของจิต เป็นสิ่งภายนอกเปรียบเหมือนสนิมหรือฝุ่นผงที่หุ้มห่อเนื้อของทองคำ แม้จิตจะถูกอาสวกิเลสหุ้มห่อ จิตก็ยังบริสุทธิ์ เหมือนทองคำแม้จะถูกคราบฝุ่นหรือสิ่งสกปรกจับจนมองไม่เห็นเนื้อแท้ แต่เนื้อแท้ของทองคำนี้ก็ยังบริสุทธิ์อยู่ตลอดเวลา

เหตุผลที่คนเหล่านี้ใช้สนับสนุนความคิดของตนเองก็คือ จิตของคนเรานั้นเป็นสิ่งที่สามารถขัดฟอกให้สะอาดบริสุทธิ์ได้ การที่เราสามารถทำได้เช่นนี้สะท้อนอยู่ในตัวว่าธรรมชาติของจิตต้องบริสุทธิ์สะอาด ข้อนี้เราอาจทำความเข้าใจได้ง่ายขึ้นด้วยตัวอย่างต่อไปนี้ ธรรมชาติของถ่านไฟนั้นสีดำ ถ่านไฟเราไม่สามารถขัดให้ขาวได้เพราะความขาวไม่ใช่เนื้อแท้หรือธรรมชาติของถ่านไฟ แต่ถ่านไฟก้อนเดียวกันนี้สมมติว่ามีสีขาวมาฉาบ เราสามารถขัดเอาสีขาวออกให้ถ่านก้อนนี้ดำได้เหมือนเดิม ที่เราทำได้เช่นนี้ก็เพราะธรรมชาติหรือเนื้อแท้ของถ่านนี้สีดำ จิตของคนก็เช่นกัน หากเนื้อแท้ของจิตไม่บริสุทธิ์สะอาด เราย่อมไม่มีทางชำระจิตให้บริสุทธิ์ได้ เพราะความไม่สะอาดเป็นธรรมชาติของจิต ความพยายามที่จะฟอกจิตให้สะอาดย่อมเป็นความพยายามในสิ่งที่เป็นไปไม่ได้ ตรงกันข้าม มีตัวอย่างมากมายยืนยันว่าจิตเป็นสิ่งที่คนเราสามารถฟอกให้สะอาดได้ เมื่อฟอกให้สะอาดได้นั้นย่อมแสดงว่าเนื้อแท้ของจิตบริสุทธิ์สะอาด

สำหรับนายดำ เนื้อแท้จิตนายดำเป็นสิ่งบริสุทธิ์อยู่แล้วโดยธรรมชาติ นายดำอาจสะสมสิ่งต่างๆ เอาไว้ภายในมากมาย แต่สิ่งเหล่านั้นไม่ใช่เนื้อแท้ของจิต เป็นสิ่งภายนอก เพราะธรรมชาติของจิตบริสุทธิ์อยู่แล้วนี่เอง เราจึงจะสามารถให้ความมั่นใจแก่นายดได้ว่าหากวันใดที่เขาสามารถขจัดสิ่งต่างๆ ที่หุ้มพอกใจเขาออกได้ วันนั้นธรรมชาติที่บริสุทธิ์ของจิตนายดำจะแสดงตัวของมันออกมา หากธรรมชาติของจิตไม่บริสุทธิ์ ความเพียรพยายามทั้งหมดที่นายดำทุ่มเทไปเพื่อฟอกจิตให้สะอาดย่อมสูญเปล่า

ทัศนะตามที่กล่าวมานี้เป็นทัศนะของนิกายเซน อาจารย์เซนมักจะสอนศิษย์อยู่เสมอว่าจิตของคนเรามีธรรมชาติที่สะอาดบริสุทธิ์อยู่แล้ว หากแต่ว่าคนเรารับเอาสิ่งต่างๆ เข้ามาสะสมพอกพูนในใจ เลยทำให้ดูเหมือนว่าจิตของเขาไม่บริสุทธิ์ ดังเทศนาของท่านฮุยเน้งตอนหนึ่งที่ว่า

ท่านผู้ใฝ่ศึกษาทั้งหลาย! ถ้าไม่พูดถึงการรู้แจ้งแล้ว ย่อมไม่มีความแตกต่างระหว่างพุทธะกับสิ่งที่มีชีวิตอื่น แสงสว่างแห่งการรู้แจ้งเพียงอย่างเดียวย่อมเพียงพอที่จะทำให้สิ่งมีชีวิตอะไรก็ได้มีฐานะเท่าเทียมกับพุทธะเพราะธรรมทั้งปวงอยู่แล้วภายในจิตของเรา ดังนั้น จึงไม่มีเหตุผลที่เราจะไม่เข้าใจธรรมชาติแท้จริงของตถตา โพธิสัตวศีลสูตรกล่าวเอาไว้ว่า “เนื้อแท้แห่งจิตของเราบริสุทธิ์อยู่แล้วตามธรรมชาติ เมื่อใดที่เรารู้จักจิตของเราและเข้าใจว่าอะไรคือธรรมชาติแท้จริงของเรา เมื่อนั้นเราย่อมบรรลุถึงพุทธภาวะ” วิมลกีรตินิรเทศสูตรก็กล่าวเอาไว้ว่า “พลันพวกเขาก็รู้แจ้งและเข้าถึงจิตเดิมแท้ของพวกเขาอีกครั้งหนึ่ง”

อะไรหรือธรรมกายที่บริสุทธิ์ เนื้อแท้แห่งจิตของเราบริสุทธิ์อยู่แล้วตามธรรมชาติ สรรพสิ่งเป็นเพียงภาพสะท้อนของเนื้อแท้แห่งจิตเท่านั้น กรรมดีย่อมเป็นผลมาจากความคิดที่ดี กรรมชั่วย่อมเป็นผลมาจากความคิดที่ชั่ว

ปัญหาหนึ่งที่มักมีผู้หยิบยกขึ้นมาถามเมื่อได้ฟังทัศนะที่ว่าจิตของคนเราบริสุทธิ์อยู่แล้วโดยธรรมชาติ คือ เมื่อจิตสะอาดอยู่แล้ว เราจะพยายามชำระจิตไปทำไมอยู่เฉยๆ กับเพียรพยายามก็มีค่าเท่ากัน อย่างนี้มรรคผลย่อมไม่มีความหมาย พระอริยบุคคลกับปุถุชนก็ไม่ต่างกัน คนชั่วกับคนดีก็เท่ากัน เพราะต่างก็มีจิตใจที่บริสุทธิ์อยู่แล้วโดยธรรมชาติเหมือนกัน

ปัญหาทำนองนี้หากให้นิกายเซนตอบ เซนก็คงตอบว่า แม้ว่าเราจะยอมรับว่าจิตของคนเราบริสุทธิ์โดยธรรมชาติ แต่นั่นก็ไม่ได้หมายความว่าเราไม่จำเป็นต้องขวนขวายเพื่อชำระจิต ตรงกันข้าม การที่เราทราบว่าเนื้อแท้ของจิตบริสุทธิ์ยิ่งจะเป็นแรงกระตุ้นให้เราเพียรพยายามอย่างมีความมั่นใจยิ่งขึ้น การยอมรับว่าธรรมชาติของจิตบริสุทธิ์ไม่ใช่การปฏิเสธมรรคผล เพราะมรรคผลก็คือชื่อเรียกอาการที่จิตหลุดพ้นออกมาจากอาสวกิเลสทำให้ธรรมชาติอันบริสุทธิ์ของจิตสามารถฉายแววสว่างไสวนั่นเอง จริงอยู่ที่พระอริยะกับปุถุชนหากมองจากแง่ที่ต่างก็มีธรรมชาติของจิตอันบริสุทธิ์แล้วจะไม่มีความแตกต่างกัน แต่ธรรมชาติอันบริสุทธิ์สะอาดแห่งจิตของพระอริยบุคคลได้รับการเปิดเผย ในขณะที่ธรรมชาติแห่งจิตที่บริสุทธิ์สะอาดของปุถุชนถูกปิดบังห่อตราบใดที่เนื้อแท้แห่งจิตไม่ได้รับการเปิดเผย ตราบนั้นชีวิตของเราก็จะยังต้องขึ้นๆ ลงๆ ตามอำนาจของโลกธรรม พระอริยบุคคลได้ผ่านพ้นความลุ่มดอนของชีวิตที่ว่านี้แล้ว นี่คือความแตกต่างระหว่างปุถุชนกับพระอริยะ

ทัศนะเกี่ยวกับธรรมชาติของจิตตามที่กล่าวมานี้ หากพิจารณาให้ดีแล้วจะเห็นได้ว่าไม่ได้ขัดแย้งกับทัศนะในเรื่องเดียวกันนี้ของฝ่ายเถรวาทเลย เถรวามมองจิตจากแง่มุมหนึ่ง แต่เซนมองจากอีกแง่มุมหนึ่ง กล่าวคือ เถรวาทมองจิตไปพร้อมๆ กับเจตสิกที่เกิดขึ้นกับจิตนั้น เมื่อกล่าวถึงจิตเราจำเป็นต้องกล่าวถึงเจตสิกด้วยเพราะเป็นไปไม่ได้ที่จิตจะปราศจากเจตสิก จิตของพระอริยะกับจิตของปุถุชนต่างกันเพราะมีเจตสิกต่างกันจิตของพระอริยะปราศเจตสิกส่วนที่เป็นสังขารฝ่ายชั่ว แต่จิตของปุถุชนมีสังขารส่วนนี้อยู่ และตราบใดที่จิตยังมีสังขารฝ่ายชั่วอยู่ตราบนั้นเราจะบอกว่าจิตบริสุทธิ์ไม่ได้ ส่วนเซนมองว่าเมื่อกล่าวถึงจิต เราต้องกล่าวถึงเนื้อแท้ของจิต (essence of mind) เนื้อแท้ที่ว่านี้บริสุทธิ์ แม้จะมีอาสวกิเลสหุ้มห่อจิต แต่เนื้อแท้ของจิตก็ยังบริสุทธิ์อยู่เสมอ ในการทำความเข้าใจธรรมชาติของจิต เราต้องแยกจิต (mind) ออกจากเนื้อแท้ของจิต (essence of mind) สองสิ่งนี้เป็นคนละเรื่องกัน จิตอาจจะเสร้าหมองได้ แต่เนื้อแท้ของจิตไม่มีวันเศร้าหมอง จิตอาจสกปรกได้ แต่เนื้อแท้ของจิตไม่มีวันสกปรก เวลาที่ฝ่ายเถรวาทกล่าวว่ามีเพียงจิตของพระอรหันต์เท่านั้นที่บริสุทธิ์แท้จริง ส่วนจิตของพระอริยะชั้นอนาคามี ลงมาจนถึงปุถุชนยังมีความไม่บริสุทธิ์แฝงอยู่จากน้อยไปหามากลดหลั่นกันลงมา การกล่าวถึงจิตแบบนี้เป็นการกล่าวถึงจิตและจตสิกไปพร้อมกันไม่ได้กล่าวถึงเนื้อแท้ของจิตล้วนๆ อย่างนิกายเซน เมื่อมองจากคนละแง่มุม ทัศนะที่ออกมาย่อมไม่ตรงกัน และทัศนะที่ไม่ตรงกัน และทัศนะที่ไม่ตรงกันนี้จะถือเป็นทัศนะที่ขัดแย้งกันไม่ได้

ที่มา : พุทธศาสนานิกายเซน ; การศึกษาเชิงวิเคราะห์ / สมภาร พรมทา

แชร์ให้เพื่อนสิ แชร์ให้เพื่อนได้ แชร์ให้เพื่อนเลย


บ้านจอมยุทธ : สร้างเมื่อ สิงหาคม 2543 วิธีใช้: อ่านเพื่อประเทืองปัญญา | วัตถุประสงค์ | ติดต่อ : baanjomyut@yahoo.com