ประวัติศาสตร์  ภูมิศาสตร์ บุคคลสำคัญ ประเทศและทวีป >>

ภูมิศาสตร์ประเทศไทย

ภาคเหนือ
ภาคกลาง
ภาคตะวันออกเฉียงเหนือ
ภาคใต้

ภาคเหนือ

ภาคเหนือเป็นพื้นที่ซึ่งนับว่าเป็นย่านภูเขา เป็นพื้นที่สูงส่วนใต้ของที่ราบสูงยูนนาน ตั้งอยู่ทางทิศใต้ของพื้นที่ ซึ่งลำน้ำสายใหญ่ 3 สาย คือ ลำน้ำสาละวิน ลำน้ำโขง และลำน้ำแยงซี ไหลมารวมอยู่ในพื้นที่แคบ ๆ กว้างไม่เกิน 100 กิโลเมตร เป็นพื้นที่ซึ่งลำน้ำสาละวิน และลำน้ำโขงได้ไหลแยกออกจากกัน ทำให้มีพื้นที่อันเป็นแถบเทือกเขา มีเนื้อที่กว้างอยู่ในพิกัดเส้นแวง 97 องศา 22 ลิปดา กับ 101 องศา 22 ลิปดา ตะวันออก และเส้นรุ้ง 20 องศา 25 ลิปดา กับ 17 องศา เหนือ โดยมีทิวเขาแดนลาว กั้นรัฐฉานไว้ทางเหนือ ทิวเขาถนนธงชัย กั้นแคว้นกะเหรี่ยงของพม่าไว้ทางตะวันตก ทิวเขาหลวงพระบาง กั้นประเทศลาวไว้ทางตะวันออก และทิวเขาพลึง กั้นภาคกลางของไทยไว้ทางใต้

ภาคเหนือเป็นดินแดนผืนแรกที่ตั้งอาณาจักรไทย เป็นแหล่งที่ชนพื้นเมืองทั้งสิ้นเป็นชนชาติไทย แม้ทิวเขาอันสลับซับซ้อนจะแบ่งแยกชนพื้นเมืองออกเป็นหลายพวก แต่ก็ยังเป็นปึกแผ่นอยู่ได้ด้วยวัฒนธรรม ซึ่งเป็นวัฒนธรรมเดียวกันมาโดยตลอด

ภาคเหนือเป็นย่านที่อยู่เกือบใจกลางคาบสมุทร อินโดจีน - แปซิฟิค จึงอยู่ห่างจากทะเลมากพอสมควร คืออยู่ห่างจากอ่าวเบงกอล ประมาณ 300 กิโลเมตร ห่างจากอ่าวตังเกี๋ย ประมาณ 450 กิโลเมตร และอยู่ห่างจากอ่าวไทย ประมาณ 500 กิโลเมตร ฝั่งทะเลที่อยู่ใกล้ที่สุดคือ อ่าวมะตะบัน ซึ่งอยู่ห่างออกไปทางทิศตะวันตกเฉียงใต้ ประมาณ 90 กิโลเมตร โดยมีลำน้ำสาละวินเชื่อมต่อทางด้านตะวันตกของภาค

ภาคเหนือนับว่าเป็นศูนย์กลางการคมนาคมติดต่อ ระหว่างดินแดนอันเป็นถิ่นฐานของชนเผ่าไทย ซึ่งตั้งอยู่โดยรอบทุกทิศทาง เช่น ชนเผ่าไทยในมณฑลยูนนาน ในดินแดนสิบสองปันนา ในลาว ในตังเกี๋ย

สภาพทางธรณีวิทยา

ภาคเหนือตั้งอยู่บนพื้นที่สูงจากระดับน้ำทะเลปานกลาง ประมาณ 250 - 400 เมตร พื้นที่ทางแถบตะวันตกสูงกว่าแถบตะวันออก พื้นที่ส่วนใหญ่ลาดเอียงลงมาทางทิศใต้ ยกเว้นแถบเหนือสุด คือจังหวัดเชียงราย และอำเภอฝาง จังหวัดเชียงใหม่ ที่มีพื้นที่ลาดลงไปทางด้านทิศเหนือ

โครงสร้างอย่างหยาบ ๆ ของภาคเหนือประกอบด้วยแนวรอยพับย่นของแผ่นดิน ซึ่งมีทิศทางในแนว เหนือ - ใต้ หลายแนวขนานกัน ในตอนเหนือสุดของแนวรอยพับย่นเหล่านี้บางส่วนมีทิศทางในแนวตะวันตก ไปตะวันออก

ภูเขา

จากโครงสร้างของพื้นที่ ซึ่งมีรอยพับย่นของแผ่นดินอยู่ทั่วไป ภาคเหนือจึงเป็นพื้นที่ซึ่งเต็มไปด้วยภูเขาเกือบทั้งภาค ภูเขาเหล่านี้มีแนวทอดยาวจากเหนือลงมาใต้ และมีบ้างเป็นบางแห่งที่เป็นแนว จากตะวันตกไปตะวันออก ทิวเขาดังกล่าวเหล่านี้พอจะแบ่งออกได้เป็น 6 ทิวด้วยกัน คือ

  • ทิวเขาแดนลาว อยู่ตอนเหนือสุด จากชื่อของภูเขา สันนิษฐานว่า เดิมคงจะเป็นทิวเขาที่เป็นพรมแดนระหว่างละว้ากับไทย เมื่อประมาณปี พ.ศ. 1400
  • ทิวเขาแดนลาว เป็นทิวเขาเหนือสุดของประเทศไทย เป็นทิวเขาใหญ่ มีทิศทางส่วนใหญ่ทอดตัวจากด้านทิศตะวันตกไปทางทิศตะวันออกเฉียงเหนือ มีพื้นที่แผ่ไปทางเหนือในรัฐฉาน และทางใต้ในดินแดนไทย อาการแผ่ของทิวเขานี้มีลักษณะเป็นแนวแขนงหลายแนว มีทิศทางจากเหนือลงใต้ ทิวเขานี้ใช้แนวสันเขาเป็นเส้นเขตแดนระหว่างไทยกับรัฐฉานของพม่า เริ่มจากลำน้ำแม่สายในเขตจังหวัดเชียงราย เป็นทิวทอดตัวไปทางตะวันตก ตามเขตจังหวัดเชียงใหม่ แล้ววกลงทางใต้ ตามเขตจังหวัดแม่ฮ่องสอน ไปสุดที่ลำน้ำปายซึ่งเป็นเส้นแบ่งเขตกับทิวเขาถนนธงชัย

สันเขาที่กั้นเขตแดนทางเหนือ แบ่งน้ำด้านทิศเหนือลงสู่ลำน้ำโขง และด้านทิศใต้ลงสู่ลุ่มน้ำเจ้าพระยา ส่วนสันเขาส่วนที่วกลงมาทางใต้ จะแบ่งน้ำทางด้านตะวันออกลงลำน้ำปาย และทางด้านตะวันตกลงลำน้ำสาละวิน

ทิวเขานี้มีช่องเขาที่เคยใช้เป็นทางเดินทัพในสมัยโบราณ สมเด็จพระนเรศวรมหาราช เคยยกทัพไปทำสงครามกับพม่า และไปสวรรคตที่เมืองห้างหลวงในรัฐเมืองพาน และในสงครามมหาเอเซียบูรพา กองพลที่ 2 ก็ได้เดินทัพรุกออกไปทางช่องทางนี้

ทิวเขานี้ประกอบด้วยยอดเขาต่าง ๆ อยู่เป็นจำนวนมากที่สำคัญพอประมวลได้ดังนี้

  • ดอยตุง สูง 1928 เมตร อยู่ในเขตอำเภอแม่จัน จังหวัดเชียงราย
  • ดอยสามเส้า สูง 1673 เมตร อยู่ในเขตอำเภอแม่จัน จังหวัดเชียงราย
  • ดอยช้าง สูง 1795 เมตร อยู่ในเขตอำเภอฝาง จังหวัดเชียงใหม่
  • ดอยผ้าห่มปก สูง 2297 เมตร อยู่ในเขาอำเภอฝาง จังหวัดเชียงใหม่
  • ดอยเชียงดาว สูง 2185 เมตร อยู่ในเขตอำเภอเชียงดาว จังหวัดเชียงใหม่

ทิวเขาถนนธงชัย เป็นเทือกเขาที่ติดต่อจากเทือกเขาแดนลาวลงมาทางใต้ โดยนับเริ่มจากฝั่งทิศใต้ของลำน้ำปาย ในเขตจังหวัดแม่ฮ่องสอน เป็นแนวลงมาทางใต้ และสิ้นสุดลงที่ช่องเจดีย์สามองค์ ในเขตจังหวัดกาญจนบุรี เป็นทิวเขาที่มีอาณาบริเวณหลายหมื่นตารางกิโลเมตร ซึ่งนับว่ามากที่สุดในประเทศไทย มีความยาวประมาณ 500 กิโลเมตร นับจากลำน้ำปายลงมาถึงช่องเจดีย์สามองค์ และมีส่วนกว้างประมาณ 200 กิโลเมตร เป็นแนวขนานกับทิวเขาแดนลาวจนตลอดลำน้ำปาย จากบริเวณนี้ทิวเขาจะแยกออกจากกันเป็นสามแขนง ทอดตัวขนานลงมาทางใต้ คั่นด้วยหุบเขาแคบ ๆ ดังนี้

  • ทิวเขาดอยมอนกุจู เป็นพรมแดนด้านตะวันตกของประเทศไทย และได้แผ่ออกไปจนจรดลำน้ำสาละวิน มีแนวทางทอดลงมาทางใต้ในระหว่างลำน้ำสาละวิน และลำน้ำยวม
  • ทิวเขาดอยปางเกี๊ยะ เป็นแนวตอนกลางอยู่ระหว่างลำน้ำแม่แจ่ม กับลำน้ำแม่ปิง ทางตะวันออกของลำน้ำแม่ยวม และลำน้ำเมยทางทิศตะวันตก เป็นแนวแบ่งเขตจังหวัดแม่ฮ่องสอน และจังหวัดเชียงใหม่ มีความยาวจากลำน้ำปาย ถึงช่องเจดีย์สามองค์ และมีความกว้างจากลำน้ำเมยจนจดลำน้ำปิง มีบางส่วนข้ามลำน้ำปิงไปทางตะวันออก จึนถึงลำน้ำแม่ลี้ ซึ่งทำให้ลำน้ำปิงตอนนี้ คือจากอำเภอฮอด ถึงอำเภอสามเงา เป็นโกรกเขา และเกาะแก่งโดยตลอด
  • ทิวเขาดอยอินทนนท์ แผ่กระจายอยู่ในพื้นที่ด้านตะวันตกของ อำเภอเมืองเชียงใหม่ อันได้แก่ดอยสุเทพจนจดลำน้ำแม่แจ่ม ในเขตอำเภอแม่แจ่ม เป็นแนวยาวจากดอย ปะคา ต้นลำน้ำปายจนถึงลำน้ำแม่แจ่ม
  • หุบเขาในทิวเขานี้เป็นเขาแคบ ๆ ลำน้ำไหลอยู่ในโกรกเขา เช่น ลำน้ำเมย ลำน้ำแม่แจ่ม และลำน้ำปาย
  • ยอดเขาที่สูง และมีชื่อเป็นที่รู้จักกันดีในทิวเขาถนนธงชัยได้แก่ ดอยอินทนนท์ หรือดอยอ่างกา สูง 2,576 เมตร เป็นยอดเขาสูงสุดในประเทศไทย อยู่ในเขตอำเภอจอมทอง จังหวัดเชียงใหม่ ดอยสุเทพ สูง 1,676 เมตร อยู่ทางตะวันตกของตัวเมืองเชียงใหม่ ดอยกิ่วลม สูง 1,780 เมตร อยู่ทางตะวันตกเฉียงเหนือในเขตอำเภอขุนยวม จังหวัดแม่ฮ่องสอน ดอยปางเกี๊ยะ สูง 1,204 เมตร อยู่ทางด้านตะวันออกในเขตอำเภอขุนยวม จังหวัดแม่ฮ่องสอน
  • ทิวเขาขุนตาล เริ่มต้นจากบริเวณตะวันออกของอำเภอฝาง ในแนวของลำน้ำแม่ท่าช้าง ซึ่งเป็นช่วงที่เชื่อมกับดอยช้างในทิวเขาแดนลาว จากบริเวณนี้ทิวเขาเริ่มมีทิศทางตรงลงมาทางทิศใต้ เชื่อมต่อกับทิวเขาผีปันน้ำ บริเวณดอยผาจ้อ แล้วต่อลงมาทางใต้ ผ่านอุโมงค์ขุนตาลไปทางทิศตะวันตกเฉียงใต้ ของจังหวัดลำปาง ขนานกับทิวเขาถนนธงชัย ตอนใต้สุดของทิวเขาไปเชื่อมต่อกับส่วนของทิวเขาถนนธงชัย ซึ่งข้ามลำน้ำแม่ปิงไปทางทิศตะวันออกในแนวลำน้ำแม่ลี้ ทำให้เกิดที่ราบสูงเชียงใหม่ขึ้นทางด้านตะวันตก และที่ราบสูงลำปางทางด้านทิศตะวันออก ทิวเขาขุนตาล มีความกว้าง ระหว่าง 30 - 60 กิโลเมตร ยาวประมาณ 200 กิโลเมตร ตอนแคบที่สุดของทิวเขาอยู่บริเวณอุโมงค์ขุนตาล และที่บริเวณรอยต่อระหว่างดอยขุนตาล กับดอยพับผ้า ตอนเหนือของอำเภอพร้าว มีแขนงแยกไปทางทิศตะวันตก และขนานลงมาทางใต้จนถึงทางเหนือของ อำเภอดอยสะเก็ด ยอดเขาที่สูงที่สูงและมีชื่อเป็นที่รู้จักกันดีในทิวเขาขุนตาล ได้แก่ ดอยผีปันน้ำ หรือดอยนางแก้ว สูง 1,843 เมตร อยู่ทางทิศตะวันออกของอำเภอวังเหนือ จังหวัดลำปาง เป็นต้นกำเนิดของลำน้ำแม่กวง แควของลำน้ำแม่งัด ซึ่งเป็นสาขาของลำน้ำแม่ปิง ดอยผาจ้อ สูง 2,012 เมตร อยู่ทางด้านทิศตะวันออกเฉียงเหนือของ อำเภอดอยสะเก็ด เป็นต้นกำเนิดของลำน้ำแม่สรวย ซึ่งเป็นสาขาของลำน้ำวัง ดอยสะเก็ด หรือดอยขุนออน สูง 1,816 เมตร อยู่ทางด้านทิศตะวันออกของอำเภอดอยสะเก็ด เป็นต้นกำเนิดของลำน้ำแม่ออน ซึ่งเป็นสาขาของลำน้ำปิง ดอยขุนตาล สูง 1,348 เมตร อยู่ทางทิศตะวันตกของอำเภอแม่ทา
  • ทิวเขาผีปันน้ำ เป็นทิวเขาหินแกรนิต เริ่มต้นจาก ดอยผาจ้อในทิวเขาขุนตาล แล้วแยกคดโค้งมีทิศทางโดยรวมในแนวทิศตะวันตก - ตะวันออก แบ่งน้ำลงทางซีกเขาทั้งด้านเหนือและด้านใต้ ทิวเขาเริ่มตั้งแต่ตอนต้นลำน้ำแม่ลาว ทอดตัวไปทางด้านทิศตะวันออกเล็กน้อย แล้ววกกลับขึ้นไปทางเหนือ ถึงอำเภอแม่สรวย จังหวัดเชียงราย แล้วหักกลับลงมาทางใต้ ผ่านกิ่วมันหมูมุ่งลงใต้จนถึงดอยหลวง อำเภอเมืองลำปาง ตรงกิ่วมันหมู ทิวเขาจะแยกออกไปทางทิศตะวันออก จนถึงทางเหนือของ อำเภองาว จังหวัดลำปาง มีช่องทางแคบ ๆ อยู่ตอนย่านกลางคือ ช่องประตูผา บริเวณทิศเหนือของอำเภองาว มีทิวเขาดอยขุนยม ซึ่งเป็นส่วนหนึ่งของทิวเขาผีปันน้ำ ซึ่งเริ่มต้นจากตอนใต้ของลำน้ำโขง เป็นสองแนวขนานทั้งฝั่งตะวันตก และฝั่งตะวันออกของลำน้ำยม แล้วต่อลงไปทางใต้ ส่วนทางฝั่งตะวันตกจะไปจดกับทิวเขาพลึงที่ช่องผาคอ และส่วนตะวันออก จะไปจดที่ช่องทางถนนสายแพร่ - น่าน ทางทิศตะวันออกของอำเภอร้องกวาง จังหวัดแพร่
  • ทิวเขาผีปันน้ำมีความกว้าง 30 - 70 กิโลเมตร ความยาวประมาณ 400 กิโลเมตร ปันน้ำลงลำน้ำโขงอันประกอบด้วย ลำน้ำแม่ลาว ลำน้ำแม่อิง และลงสู่ลำน้ำยม และลำน้ำน่าน เป็นเส้นแบ่งเขตจังหวัด น่าน กับ จังหวัดเชียงราย จังหวัดเชียงราย กับ จังหวัดลำปาง และจังหวัดลำปาง กับ จังหวัดแพร่ ยอดเขาที่สูง และมีชื่อเป็นที่รู้จักกันดีได้แก่ ดอยหลวงแม่ขุน สูง 1,334 เมตร ดอยห้วงมง สูง 1,028 เมตร ดอยปุย สูง 957 เมตร ดอยขุนยม สูง 1,740 เมตร และดอยขุนยวม สูง 1,706 เมตร
  • ทิวเขาหลวงพระบาง เป็นทิวเขาหินแกรนิต เริ่มจากบริเวณลำน้ำโขงทางเหนือ ทอดตัวเป็นแนวมาทางใต้ จนถึงตะวันตกของ อำเภอด่านซ้าย จังหวัดเลย และทางเหนืออำเภอนครไทย จังหวัดพิษณุโลก ซึ่งเป็นบริเวณที่เชื่อมต่อกับทิวเขาเพชรบูรณ์ในภาคกลาง มีอาณาบริเวณกว้างขวาง อยู่ระหว่างลำน้ำน่าน และลำน้ำโขง กว้างประมาณ 50 - 100 กิโลเมตร ยาวประมาณ 250 กิโลเมตร ทางแถบตอนเหนือของทิวเขานี้ เป็นตอนที่บังคับให้ลำน้ำโขง ไหลวกไปทางตะวันออก เข้าไปในประเทศลาว
  • ยอดเขาที่สูงและมีชื่อเป็นที่รู้จักกันดีได้แก่ ภูหวายซ่อมใหญ่ สูง 1,801 เมตร อยู่ทางเหนือสุด มีลำน้ำโขงล้อมอยู่สามด้าน ดอยน้ำหงส์ สูง 1,478 เมตร ภูสามเส้า สูง 2,061 เมตร ภูหลวงพระบาง สูง 2,059 เมตร อยู่ทางทิศตะวันออกเฉียงเหนือของ อำเภอปัว จังหวัดน่าน เป็นต้นกำเนิดของลำน้ำวา ซึ่งเป็นสาขาของลำน้ำน่าน ภูยี สูง 1,630 เมตร อยู่ทางทิศตะวันตกของ อำเภอสา จังหวัดน่าน ภูหลักหมื่น สูง 1,478 เมตร อยู่ริมลำน้ำน่าน ทางทิศตะวันออกของอำเภอนาน้อย ภูเมี่ยง สูง 2,300 เมตร อยู่ในเขตจังหวัดอุตรดิตถ์
  • ทิวเขาหลวงพระบาง เป็นทิวแบ่งแคว้นมาแต่สมัยโบราณ ปัจจุบันใช้เป็นพรมแดนระหว่างไทยกับลาวในภาคเหนือ
  • ทิวเขาพลึง เป็นทิวเขาที่อยู่ทางตอนใต้สุดของภาคเหนือ ซึ่งเริ่มต้นจากทิศตะวันออกเฉียงเหนือ ซึ่งต่อเนื่องกับทิวเขาหลวงพระบาง ในบริเวณทิศตะวันตกของภูหลักหมื่น โดยมีแนวลำน้ำน่านเป็นเส้นแบ่งเขตทางเหนือ ต่อเนื่องกับทิวเขาผีปันน้ำ (ดอยขุนยม) ทางบริเวณทิศตะวันออกเฉียงเหนือของ อำเภอร้องกวาง จังหวัดแพร่ มีรอยต่อตามแนวช่องทางถนนสายแพร่ - น่าน
  • ทิวเขาพลึงมีทิศทางนับจาก อำเภอนาน้อย ทอดตัวลงมาทางทิศตะวันตกตามแนวเส้นแบ่งเขตของภาคจนถึงดอยลาน ซึ่งอยู่ทางทิศตะวันออกเฉียงเหนือของจังหวัดตาก มีความยาวประมาณ 300 กิโลเมตร มีความกว้างประมาณ 50 - 90 กิโลเมตร ทิวเขานี้อาจแบ่งออกได้เป็นสองตอน คือตอนเหนือเป็นพื้นที่ระหว่างลำน้ำยม และลำน้ำน่าน ตอนใต้เป็นพื้นที่ระหว่างลำน้ำยม กับลำน้ำวัง ทางตอนใต้มีแนวภูเขาแยกขึ้นไปทางเหนือไปเชื่อมต่อกับ ทิวเขาผีปันน้ำที่ช่องผาคอ

    ยอดเขาสูงที่มีชื่อเป็นที่รู้จักกันดีคือ ดอยผาสั่ง สูง 1,085 เมตร เขาพญาปอ สูง 1,477 เมตร

ระบบการระบายน้ำ

ภาคเหนือมีฝนตกมาก และมีระยะฝนตกนาน ลักษณะภูมิประเทศโดยทั่วไปเป็นที่สูง มีทิวเขาอยู่ทั่วไป พื้นที่ระหว่างทิวเขาเป็นที่ราบแคบ ๆ เนื่องจากมีรอยพับย่นของพื้นที่ทำให้มีลำน้ำอย่างพอเพียงในการระบายน้ำ เว้นพื้นที่บางแห่งในลุ่มลำน้ำปิงตอนใต้ที่ลำน้ำไหลผ่าน ความบีบบังคับของทิวเขา อาจระบายน้ำออกไม่ทันเมื่อมีประมาณน้ำมาก นอกจากนี้ในบริเวณที่เป็นท้องกระทะ เช่น บริเวณลุ่มน้ำอิงในเขตอำเภอเมืองพะเยา

นอกจากลำน้ำขนาดใหญ่สองสายคือ ลำน้ำสาละวิน และลำน้ำโขง ซึ่งอยู่ทางด้านตะวันตก และด้านตะวันออกของภาคแล้ว ภาคเหนือนับว่ามีลำน้ำอยู่มาก มีต้นกำเนิดจากเทือกเขาสูง ไหลออกไปสู่ทิศทางต่าง ๆ กันตามลักษณะของทิวเขา และความลาดเอียงของพื้นที่ พอจะแบ่งออกได้เป็นสามกลุ่มด้วยกันคือ

ลำน้ำที่ไหลลงสู่ลำน้ำโขง เป็นลำน้ำที่อยู่บริเวณเหนือสุดของประเทศไทย อยู่ทางตอนเหนือของทิวเขาขุนตาล ทิวเขาผีปันน้ำ และดอยเชียงดาว พื้นที่แถบนี้จะลาดเทไปทางทิศตะวันออกเฉียงเหนือ ลำน้ำส่วนใหญ่อยู่ในเขต จังหวัดเชียงราย และบางส่วนอยู่ในเขต อำเภอฝาง จังหวัดเชียงใหม่ ลำน้ำดังกล่าวได้แก่

  • ลำน้ำกก ยาว 250 กิโลเมตร ต้นน้ำเกิดจากทิวเขาในเมืองพานรัฐฉาน เมื่อเข้าสู่เขตแดนไทยแล้ว ไหลไปทางทิศตะวันออก ผ่านเขตจังหวัดเชียงราย ไปบรรจบลำน้ำโขง ในเขตอำเภอเชียงแสน รวมความยาวที่อยู่ในเขตแดนไทย 150 กิโลเมตร ลำน้ำกกได้รับน้ำจาก 3 ลำน้ำ คือ
  • ลำน้ำฝาง ยาวประมาณ 70 กิโลเมตร เกิดจากทิวเขาแดนลาว (กิ่งแยก) และทิวเขาขุนตาลตอนเหนือ อำเภอเชียงดาว ไหลผ่านอำเภอฝางไปบรรจบลำน้ำกกที่บ้านปางเดิม เป็นลำน้ำเล็กและตื้น
  • ลำน้ำแม่ลาว ยาวประมาณ 150 กิโลเมตร ต้นน้ำเกิดจากดอยผีปันน้ำ ดอยผาจ้อ ในเขตอำเภอเวียงป่าเป้า จังหวัดเชียงราย ไหลขึ้นไปทางเหนือ ผ่านอำเภอแม่สรวย อำเภอเมืองเชียงราย ไปบรรจบลำน้ำกกที่บ้านสันป่ายาง
  • ลำน้ำรวก ยาวประมาณ 100 กิโลเมตร ต้นน้ำเกิดจากดอยผาเล็งในรัฐฉาน ไหลเข้าสู่ไทยโดนเป็นแนวเขตแดนไทยกับรัฐฉานยาว 17 กิโลเมตร แล้วไปบรรจบลำน้ำโขงที่ตำบลสบรวจ อำเภอเชียงแสน จังหวัดเชียงราย
  • ลำน้ำแม่สาย ยาวประมาณ 43 กิโลเมตร เป็นลำน้ำเล็ก ๆ กว้างประมาณ 30 เมตร ต้นน้ำเกิดจากทิวเขาแดนลาวในรัฐฉาน ไหลเข้าสู่เขตแดนไทยโดยเป็นแนวเขตแดนไทยกับรัฐฉาน ยาว 12 กิโลเมตร แล้วไปบรรจบลำน้ำรวกที่ ตำบลสบสาย อำเภอแม่สาย จังหวัดเชียงราย
  • ลำน้ำแม่จัน ยาว 50 กิโลเมตร ต้นน้ำเกิดจากดอยสามเส้า ในทิวเขาแดนลาว ทางทิศตะวันออกเฉียงเหนือ ผ่านอำเภอแม่จันไปบรรจบลำน้ำโขงที่ อำเภอเชียงแสน จังหวัดเชียงราย ลำน้ำแม่จัน กว้างประมาณ 50 เมตร ในฤดูแล้งน้ำแห้งเป็นช่วง ๆ มีลำน้ำที่เป็นสาขาคือ ลำน้ำแม่คำ ซึ่งไหลจากด้านทิศเหนือมาบรรจบลำน้ำแม่จัน
  • ลำน้ำแม่อิง ยาวประมาณ 170 กิโลเมตร ต้นน้ำเกิดจากทิวเขาผีปันน้ำในเขต อำเภอเมืองพะเยา ไหลผ่านกว๊านพะเยา อำเภอเทิง ไปบรรจบลำน้ำโขงที่อำเภอเชียงของ จังหวัดเชียงราย ในฤดูแล้งน้ำจะแห้งเป็นช่วง ๆ ลำน้ำแม่จันได้รับน้ำจากแควสาขาคือ ห้วยแม่หมาด ไหลผ่านอำเภอพาน ห้วยแม่พุง และลำน้ำแม่ลาว ซึ่งไหลผ่าน อำเภอเชียงคำ จังหวัดเชียงราย

ลำน้ำที่ไหลลงสู่ลำน้ำสาละวิน ส่วนใหญ่เป็นลำน้ำซึ่งอยู่ทางด้านทิศตะวันตกของทิวเขาถนนธงชัย ซึ่งเป็นทิวเขาที่กว้างใหญ่และสลับซับซ้อน ลำน้ำส่วนใหญ่จึงไหลอยู่ในซอกเขาในเขตจังหวัดตาก และจังหวัดแม่ฮ่องสอน ลำน้ำที่สำคัญได้แก่

  • ลำน้ำปาย ยาว 170 กิโลเมตร ต้นน้ำเกิดจากทิวเขาถนนธงชัย ไหลจากเหนือลงใต้ผ่านอำเภอปาย แล้ววกไปทางตะวันตก ผ่านอำเภอเมืองแม่ฮ่องสอน แล้วไหลออกนอกพรมแดน ไปบรรจบแม่น้ำสาละวิน ลำน้ำปายเต็มไปด้วยเกาะแก่งใช้เดินเรือไม่ได้ แต่ใช้ล่องซุงได้ มีน้ำไหลตลอดปี
  • ลำน้ำเมย ยาวประมาณ 250 กิโลเมตร ต้นน้ำเกิดจากหมู่เขาในถนนธงชัย ตอนต้นน้ำเป็นลำธารหลายสาย สายที่สำคัญคือ
  • ลำน้ำวาเล ซึ่งเป็นต้นเหตุให้พรมแดนไทยขาดหายไปเป็นพื้นที่กว้าง 35 กิโลเมตร ยาว 30 กิโลเมตร
  • ลำน้ำเมยเป็นลำน้ำในโกรกเขา ใช้คมนาคมไม่ได้ ไหลจากทางทิศใต้ไปทางทิศเหนือ ผ่านเขตอำเภอแม่สอดทางด้านทิศตะวันตก ไหลผ่านอำเภอแม่ระมาด อำเภอท่าสองยาง จังหวัดแม่ฮ่องสอน ไปบรรจบลำน้ำสาละวิน ลำน้ำนี้ใช้เป็นพรมแดนไทยกับพม่าเป็นระยะทาง 230 กิโลเมตร ได้รับน้ำจากลำธารหลายสาย ที่สำคัญได้แก่
  • ลำแม่เมา ในเขต อำเภอแม่สอด ต้นน้ำเกิดจากเขาสลักพระ ดอยชุนหุ้น เขาวาเล ไหลผ่านด่านแม่ละเมา ทางตะวันออกของอำเภอแม่สอด ไปบรรจบลำน้ำเมย ทางทิศใต้ของบ้านแม่กาสา
  • ลำน้ำแม่ยวม ยาว 150 กิโลเมตร ต้นน้ำเกิดจากดอยกิ่วลม และดอยปางเกี๊ยะ ในทิวเขาถนนธงชัย ไหลผ่านอำเภอขุนยวม อำเภอแม่สะเรียง จังหวัดแม่ฮ่องสอน ไปบรรจบกับลำน้ำเมย

ลำน้ำที่ไหลลงสู่ลำน้ำเจ้าพระยา มีลำน้ำหลัก ๆ อยู่หลายลำน้ำด้วยกันคือ

  • ลำน้ำปิง ต้นน้ำเกิดจากดอยถ้วยในทิวเขาแดนลาว ในเขตอำเภอเชียงดาว ยาวประมาณ 775 กิโลเมตร ไหลลงทางใต้ผ่านเขตอำเภอแม่แตง อำเภอแม่ริม อำเภอสันทราย อำเภอเมืองเชียงใหม่ อำเภอสารภี จังหวัดลำพูน อำเภอจอมทอง อำเภอฮอด จังหวัดเชียงใหม่ จากนั้นไหลลงสู่ที่ราบภาคกลาง ผ่านอำเภอสามเงา อำเภอบ้านตาก อำเภอเมืองตาก จังหวัดตาก อำเภอเมืองกำแพงเพชร อำเภอคลองขลุง อำเภอขาณุวรลักษณ์ จังหวัดกำแพงเพชร อำเภอเมืองนครสวรรค์ และรวมเป็นแม่น้ำเจ้าพระยาที่ปากน้ำโพ จังหวัดนครสวรรค์ รวมระยะทางที่ไหลอยู่ในย่านภูเขาภาคเหนือจนถึง อำเภอบ้านตาก จังหวัดตาก เป็นระยะประมาณ 375 กิโลเมตร และไหลในภาคกลาง ประมาณ 400 กิโลเมตร มีแควที่ไหลมาบรรจบลำน้ำปิงเป็นจำนวนมาก แบ่งออกเป็นสองฝั่งคือฝั่งตะวันตกกับฝั่งตะวันออก ทางฝั่งตะวันตก ได้แก่
  • ลำน้ำแม่แตง เป็นแควใหญ่ที่สุดมาบรรจบลำน้ำแม่ปิงที่อำเภอแม่แตง จังหวัดเชียงใหม่ ลำน้ำแม่ริม ไหลมาบรรจบที่อำเภอแม่ริม จังหวัดเชียงใหม่
  • ลำน้ำแม่ซา ลำน้ำแม่วาง ลำน้ำแม่สา เกิดจากดอยอินทนน มาบรรจบที่บริเวณใต้อำเภอปากบ่อง จังหวัดลำพูน
  • ลำน้ำแม่แจ่ม เป็นแควใหญ่อันดับ 2 เกิดจากเทือกเขาถนนธงชัย ผ่านอำเภอแม่แจ่มไปบรรจบลำน้ำแม่ปิง ที่เหนืออำเภอฮอด จังหวัดเชียงใหม่ ลำน้ำแม่ตื่น ไหลผ่าน อำเภออมก๋อย ไปบรรจบลำน้ำปิงที่เหนืออำเภอสามเงา จังหวัดตาก ทางฝั่งตะวันออก มีสี่สายที่สำคัญ คือ ลำน้ำแม่กวง ไหลผ่านอำเภอเมืองลำพูน ไปบรรจบลำน้ำแม่ปิงที่อำเภอปากบ่อง ห้วยแม่งัด ไหลไปบรรจบลำน้ำแม่กวงที่เหนือ อำเภอดอยสะเก็ด
  • ลำน้ำแม่ทา เกิดจากทิวเขาขุนตาล ไปบรรจบลำน้ำแม่ปิงที่ อำเภอปากบ่อง จังหวัดลำพูน ลำน้ำแม่ลี้ ไหลจากอำเภอลี้ขึ้นไปทางเหนือ ผ่านอำเภอบ้านโฮ้งไปบรรจบลำน้ำปิงทางด้านตะวันตกเฉียงเหนือของ อำเภอจอมทอง จังหวัดเชียงใหม่
  • ลำน้ำวัง เกิดจากรอยต่อของทิวเขาขุนตาล กับทิวเขาผีปันน้ำ ในเขตอำเภอวังเหนือ มีความยาวประมาณ 300 กิโลเมตร ผ่านอำเภอแจ้ห่ม อำเภอเมืองลำปาง อำเภอเกาะคา อำเภอสบปราบ อำเภอเถิน อำเภอแม่พริก จังหวัดลำปาง แล้วไปบรรจบลำน้ำปิง ที่เหนืออำเภอบ้านตาก จังหวัดตาก ลำน้ำวังได้รับน้ำจากแควต่าง ๆ ที่ไหลมาบรรจบคือ ห้วยแม่สุก และห้วยแม่สาย เกิดจากทิวเขาขุนตาล ไหลมาบรรจบลำน้ำวังที่บริเวณใต้ อำเภอแจ้ห่ม จังหวัดลำปาง ลำน้ำตุ๋ย ไหลมาบรรจบลำน้ำวัง ในเขตตำบลสบตุ๋ย จังหวัดลำปาง ลำน้ำแม่ตอ เกิดจากทิวเขาขุนตาล ไหลมาบรรจบลำน้ำวังในบริเวณ อำเภอเกาะคา จังหวัดลำปาง
  • ลำน้ำแม่ตาล เกิดจากทิวเขาขุนตาล ไหลมาบรรจบลำน้ำวังในเขต อำเภอเกาะคา จังหวัดลำปาง ลำน้ำแม่จาง เกิดจากทิวเขาผีปันน้ำ ไหลมาบรรจบลำน้ำวังในบริเวณใต้อำเภอเกาะคา จังหวัดลำปาง
  • ลำน้ำยม เกิดจากดอยขุนยวม ในทิวเขาผีปันน้ำท่อนตะวันตก มีความยาวประมาณ 500 กิโลเมตร ไหลลงใต้ผ่านอำเภอปง อำเภอสอง อำเภอเมืองแพร่ อำเภอสูงเม่น อำเภอลอง อำเภอวังชิ้น จังหวัดแพร่ จากช่วงนี้จะไหลลงสู่ที่ราบภาคกลาง ผ่านอำเภอศรีสัชนาลัย อำเภอสวรรคโลก อำเภอกงไกรลาศ จังหวัดสุโขทัย แล้วไหลเข้าเขต จังหวัดพิษณุโลก ผ่านอำเภอบางระกำ ไหลเข้าเขตจังหวัดพิจิตร ผ่านอำเภอสามง่าม อำเภอโพธิ์ทะเล ไปบรรจบลำน้ำน่านที่ อำเภอชุมแสง จังหวัดนครสวรรค์ แควที่ไหลมาบรรจบลำน้ำยม ในภาคเหนือได้แก่ ลำน้ำแม่คอน เกิดจากภูเขาผีปันน้ำ แล้วไหลมาบรรจบลำน้ำยมในบริเวณเหนือ อำเภอปง จังหวัดพะเยา
  • ลำน้ำแม่งาว เกิดจากทิวเขาผีปันน้ำตอนใต้ไหลผ่านอำเภองาว ไปบรรจบลำน้ำยมบริเวณ เหนืออำเภอสอง จังหวัดแพร่ ห้วยแม่คำ เกิดจากทิวเขาผีปันน้ำไหลผ่าน อำเภอร้องกวาง ไปบรรจบลำน้ำยม บริเวณเหนืออำเภอเมืองแพร่ แควที่ไหลมาบรรจบลำน้ำวังในภาคกลางได้แก่
  • ลำน้ำฝากระดาน เกิดจากดอยลานบริเวณบ้านห้วยบ่อทอง ไหลมาบรรจบลำน้ำยมที่บ้านปากคลอง อำเภอเมืองสุโขทัย คลองแม่ลำพันธ์ เกิดจากดอยลานเขากรวด เขาน้ำดิน เขาแล้ง แล้วไหลไปบรรจบ ลำน้ำยมในเขตอำเภอเมืองสุโขทัย
  • ลำน้ำน่าน ต้นน้ำเกิดจากดอยภูแว ในทิวเขาหลวงพระบาง และได้รับน้ำจากทิวเขาผีปันน้ำ กับทิวเขาหลวงพระบางเกือบตลอดสาย ทำให้เป็นลำน้ำใหญ่ มีความยาวประมาณ 600 กิโลเมตร ไหลผ่าน จังหวัดน่านในเขตอำเภอปัว อำเภอเมือง ฯ อำเภอสา ไหลเข้าเขตจังหวัดอุตรดิตถ์ ผ่านอำเภอท่าปลา อำเภอน้ำปาด อำเภอเมือง ฯ อำเภอตรอน อำเภอพิชัย ไหลเข้าเขตจังหวัดพิษณุโลก ผ่านอำเภอพรมพิราม อำเภอเมือง ฯ ไหลเข้าเขตจังหวัดพิจิตร ผ่านอำเภอเมือง ฯ อำเภอตะพานหิน อำเภอบางมูลนาก ไหลเข้าเขตจังหวัดนครสวรรค์ ผ่านอำเภอชุมแสง และได้ลำน้ำยมมาบรรจบ ลำน้ำน่านมีแควต่าง ๆ ในภาคเหนือไหลมาบรรจบ ได้แก่ ลำน้ำยาว เกิดจากทิวเขาผีปันน้ำ ไหลมาบรรจบลำน้ำน่าน บริเวณใต้อำเภอเมืองน่าน
  • ลำน้ำยาว เกิดจากดอยภูคา ในทิวเขาหลวงพระบาง ไหลมาบรรจบลำน้ำน่าน ที่บริเวณเหนืออำเภอเมืองน่าน
  • ลำน้ำแม่สม เกิดจากทิวเขาผีปันน้ำ ไหลมาบรรจบลำน้ำน่านที่บริเวณใต้อำเภอเมืองน่าน
  • ลำน้ำแม่สา เกิดจากทิวเขาผีปันน้ำ ไหลมาบรรจบลำน้ำบริเวณใต้ อำเภอสา
  • ลำน้ำว้า เกิดจากดอยภูคาในทิวเขาหลวงพระบาง ไหลมาบรรจบลำน้ำน่าน ในเขตจังหวัดน่าน
  • ลำน้ำแหง เกิดจากดอยผาสั่ง ไหลผ่านอำเภอนาน้อย จังหวัดน่าน ไปบรรจบลำน้ำน่านที่บริเวณใต้ อำเภอสา จังหวัดน่าน

แควในภาคกลางที่ไหลมาบรรจบลำน้ำน่านได้แก่

  • ลำน้ำปาด เกิดจากภูดูในทิวเขาหลวงพระบาง ไหลมาบรรจบลำน้ำน่านในเขตอำเภอน้ำปาด จังหวัดอุตรดิตถ์
  • ลำน้ำตรอน เกิดจากภูสอยดาว ในทิวเขาหลวงพระบาง ไหลมาบรรจบลำน้ำน่าน บริเวณใต้อำเภอตรอน จังหวัดอุตรดิถ์ คลองคอรุม เกิดจากภูเขาพลึง ไหลมาบรรจบลำน้ำน่าน ในเขตอำเภอพิชัย จังหวัดอุตรดิตถ์
  • ลำน้ำแควน้อย เกิดจากเขากรวดในทิวเขาเพชรบูรณ์ ไหลมาบรรจบลำน้ำน่านที่วัดเกาะ อำเภอเมืองพิษณุโลก ลำน้ำวังทอง หรือคลองท่าล่อ เกิดจากทิวเขาเพชรบูรณ์ ไหลผ่านอำเภอวังทอง ไปบรรจบลำน้ำน่าน ที่บริเวณเหนืออำเภอท่าล่อ คลองท่าหลวง เกิดจากทิวเขาเพชรบูรณ์ ไหลมาบรรจบลำน้ำน่านในเขตจังหวัดพิจิตร
  • ลำน้ำพิจิตร เป็นลำน้ำน่านเก่าอยู่ระหว่างลำน้ำยม และลำน้ำน่าน ปัจจุบันแยกออกจากลำน้ำน่านที่บ้านเศรษฐี ไปบรรจบลำน้ำยมที่บ้านคลองลาน อำเภอโพธิ์ทะเล จังหวัดพิจิตร
  • ลำน้ำยม ไหลมาบรรจบลำน้ำน่านในเขตตำบลเกยชัย อำเภอชุมแสง จังหวัดนครสวรรค์

หนองน้ำ และที่ลุ่ม

ในภาคเหนือมีพื้นที่ที่เป็นก้นอ่างเป็นที่กักน้ำอยู่หลายแห่ง ส่วนใหญ่อยู่ทางตอนเหนือของทิวเขาผีปันน้ำ อยู่ในเขตจังหวัดเชียงราย ที่เป็นหนองน้ำขนาดใหญ่มีดังนี้

  • กว๊านพะเยา อยู่ในเขต อำเภอพะเยา เป็นหนองน้ำขนาดใหญ่ กว้างประมาณ 3 กิโลเมตร ยาวประมาณ 10 กิโลเมตร เป็นหนองน้ำที่รับน้ำจากต้นลำน้ำอิง ซึ่งไหลจากทิวเขาเอาไว้ แล้วระบายออกไปตามลำน้ำอิงตอนล่าง
  • หนองเล้งทราย อยู่ในเขตอำเภอพาน จังหวัดเชียงราย พื้นที่บริเวณตอนใต้ของหนองเล้งทราย มีหนองน้ำขนาดเล็กกว่าอยู่อีก 2 แห่ง คือ หนองห้า และหนองบัว ทั้งหมดนี้อยู่ในอ่างบริเวณทิวเขาผีปันน้ำกับเขาอีด้วน หนองเล้งทรายกว้างประมาณ 1 กิโลเมตร ยาวประมาณ 10 กิโลเมตร ได้รับน้ำจากลำธารต่าง ๆ แล้วระบายลงสู่ลำน้ำปิง
  • หนองหล่ม อยู่ในเขตอำเภอเชียงแสน จังหวัดเชียงราย เดิมเป็นหนองน้ำขนาดใหญ่มาก แต่ปัจจุบันมีสภาพเป็นหนองตื้น ๆ มีขนาดกว้างประมาณ 4 กิโลเมตร ยาวประมาณ 9 กิโลเมตร

พื้นที่ราบ

พื้นที่ราบในภาคเหนือ เป็นที่ราบซึ่งอยู่ระหว่างทิวเขาจึงเป็นที่ราบสูง และไม่กว้างขวางนัก มีลักษณะเป็นท้องไม่ติดต่อกับ พื้นที่ราบที่นับว่าสำคัญ ได้แก่

ที่ราบสูงเชียงใหม่ ตั้งอยู่ภายในกรอบทิวเขาซึ่งมีอยู่โดยรอบ มีลักษณะแคบและยาวตามแนวเหนือใต้ มีแนวทิวเขากั้น แบ่งออกได้เป็น 3 แถบคือ

  • ที่ราบลุ่มลำน้ำฝาง เป็นที่ราบผืนเล็ก ๆ กว้าง ประมาณ 10 - 20 กิโลเมตร ยาวประมาณ 40 กิโลเมตร อยู่ในระหว่างทิเขาแดนลาวในห้วงดอยผ้าห่มปก ดอยอุ่นและดอยเชียงดาวทางด้านตะวันตก กับดอยช้างและทิวเขาขุนตาล ทางด้านตะวันออก พื้นที่ลาดเอียงไปทางทิศตะวันออกเฉียงเหนือ ตอนกลางมีลักษณะเป็นแอ่งมีลำน้ำฝางไหลผ่าน จากทิศใต้ไปทางทิศเหนือผ่านอำเภอฝางไปบรรจบลำน้ำกก
  • ที่ราบลุ่มลำน้ำปิง เป็นพื้นที่ราบกว้างใหญ่ที่สุดในภาคเหนือ มีบริเวณอยู่ในเขตสองจังหวัดคือ เชียงใหม่ และลำพูน มีความยาวประมาณ 180 กิโลเมตร กว้างประมาณ 30 - 50 กิโลเมตร อยู่ระหว่างดอยเชียงดาวและทิวเขาถนนธงชัยในห้วงดอยอินทนน และดอยปางเกี๊ยะทางด้านตะวันตก กับทิวเขาขุนตาลในห้วงดอยผาจ้อ ดอยสะเก็ด ดอยขุนตาล และดอยฟันม้า ทางด้านตะวันออก ตอนกลางของที่ราบเป็นแอ่งของลำน้ำ พื้นที่สูงประมาณ 300 เมตร และลาดเทลงไปทางด้านทิศใต้
  • ที่ราบลุ่มลำน้ำแม่งัด เป็นที่ราบผืนเล็ก ๆ กว้างประมาณ 10 - 15 กิโลเมตร ยาวประมาณ 60 กิโลเมตร อยู่ระหว่างเขาจอมฮอดทางด้านตะวันตก กับทิวเขาขุนตาล ทางด้านตะวันออกทางตอนเหนือ บริเวณที่อำเภอพร้าว ตอนกลางเป็นร่องน้ำแม่งัด

 

ที่ราบสูงลำปาง

เป็นที่ราบสูงมีระดับความสูง ประมาณ 300 เมตร เป็นที่ราบผืนเล็ก ๆ อยู่ระหว่างทิวเขาขุนตาลทางด้านตะวันตก ทิวเขาผีปันน้ำทางด้านเหนือ และทิวเขาพลึงทางด้านตะวันออกเฉียงใต้ บริเวณตอนกลางมีภูเขาลูกโดด ๆ กระจายอยู่ทั่วไป มีความกว้างประมาณ 50 กิโลเมตร ยาวประมาณ 60 กิโลเมตร อยู่ในเขตอำเภอห้างฉัตร อำเภอเกาะคา อำเภอแม่ทะ และอำเภอเมืองลำปาง ตอนกลางของพื้นที่เป็นร่องของลำน้ำวังซึ่งไหลจากด้านเหนือลงใต้

ที่ราบสูงเชียงราย

เป็นที่ราบสูงมีระดับความสูง ประมาณ 380 เมตร มีทิวเขาล้อมรอบเกือบทุกด้าน ทางด้านเหนือเป็นทิวเขาแดนลาว ในห้วงดอยตุง และดอยจางมุม ทางด้านตะวันตกมีดอยสามเส้า และดอยช้าง ในทิวเขาแดนลาว ทางด้านใต้และด้านตะวันออกเป็นแนวทิวเขาผีปันน้ำ ในห้วงดอยขุนยวม ภูผึ้งกาด ภูผาแล และภูแก่งผาก ที่ราบสูงเชียงรายแบ่งออกได้เป็น 3 แถบคือ

  • ที่ราบสูงแม่จัน เป็นที่ราบตอนเหนือสุดของประเทศอยู่ในเขต อำเภอแม่สาย และอำเภอแม่จัน มีความกว้าง ประมาณ 30 กิโลเมตร ยาวประมาณ 35 กิโลเมตร มีทิวเขาอยู่ทางด้านตะวันตกคือ ดอยจางมุม และดอยสามเส้า ทางด้านทิศใต้มีแนวดอยบ่อ ดอยนางแล กั้นแยกออกจากอำเภอเมืองเชียงราย พื้นที่ทางด้านตะวันออก ลาดลงสู่ลำน้ำน่าน ลำน้ำสบรวก ลำน้ำแม่กก และลำน้ำโขง
  • ที่ราบอำเภอเมืองเชียงราย เป็นที่ราบผืนเล็ก ๆ กว้างประมาณ 20 - 30 กิโลเมตร ยาวประมาณ 45 กิโลเมตร อยู่ระหว่างดอยช้างทางด้านตะวันตก ดอยบ่อและดอยนางแลทางด้านเหนือ กับแนวดอยปุยทางด้านตะวันออก ซึ่งกันที่ราบพะเยาออกไว้ทางใต้
  • ที่ราบพะเยา อยู่ระหว่างแนวทิวเขาผีปันน้ำ ซึ่งล้อมอยู่ทั้ง 3 ด้าน คือทางด้านตะวันตก ด้านตะวันออก และด้านใต้ มีช่องทางผ่านจากลำปาง เข้ามาได้เฉพาะทางช่องประตูผาแห่งเดียวเท่านั้น ส่วนทางด้านเหนือมีแนวดอยปุย และดอยอีด้วน ที่ราบพะเยามีความกว้าง ประมาณ 15 - 50 กิโลเมตร ยาวประมาณ 70 กิโลเมตร อยู่ในเขตอำเภอพาน และอำเภอพะเยา นอกจากนี้ยังมีที่ราบแคบ ๆ ในลุ่มน้ำแม่ลาว อยู่ในเขตอำเภอแม่สรวย และอำเภอเวียงป่าเป้า จัวหวัดพะเยา มีความกว้าง ประมาณ 5 - 10 กิโลเมตร ยาวประมาณ 100 กิโลเมตร อยู่ในหุบเขาผีปันน้ำซึ่งล้อมอยู่ทั้งด้านทิศตะวันตก ทิศตะวันออก และทิศใต้

ที่ราบสูงแพร่

เป็นที่ราบสูงลุ่มลำน้ำยม แบ่งออกได้เป็นสองแถบคือ ที่ราบสูงอำเภอเมืองแพร่ อยู่ในเขตอำเภอสูงเม่น อำเภอเมืองแพร่ และอำเภอร้องกวาง จังหวัดแพร่ มีความกว้าง ประมาณ 20 - 25 กิโลเมตร ยาวประมาณ 40 กิโลเมตร อยู่ระหว่างทิวเขาผีปันน้ำทางด้านเหนือ ดอยพงทางด้านตะวันตก และทิวเขาพลึง อยู่ทางด้านตะวันออกและด้านใต้

ที่ราบอำเภอลอง

เป็นที่ราบผืนเล็ก ๆ กว้างประมาณ 20 กิโลเมตร ยาวประมาณ 30 กิโลเมตร อยู่ระหว่างเขาผาคอทางด้านตะวันตก ทิวเขาผีปันน้ำทางด้านเหนือ ดอยพงทางด้านตะวันออก และทิวเขาพลึงทางด้านใต้

ที่ราบสูงน่าน

เป็นที่ราบลุ่มแม่น้ำน่าน กว้างประมาณ 50 กิโลเมตร ยาวประมาณ 80 กิโลเมตร อยู่ในเขตอำเภอสา อำเภอเมืองน่าน และอำเภอปัว จังหวัดน่าน อยู่ระหว่างดอยขุนยวมทางด้านตะวันออก และทิวเขาพลึงทางด้านใต้ นอกจากนี้ยังมีทึ่ราบแคบ ๆ อยู่ตามริมลำน้ำ

ป่าไม้และพืชพันธุ์

ภาคเหนือเป็นภาคที่มีป่าดงอยู่ทั่วไป ตั้งแต่ในพื้นที่ระดับสูง อันเป็นพื้นที่ภูเขา ที่ราบบนภูเขา ลงมาจนถึงพื้นที่ราบลุ่มน้ำต่าง ๆ เป็นป่าซึ่งมีไม้มีค่ามากที่สุดในประเทศ พื้นที่ทำไร่ทำนามีอยู่เพียงเล็กน้อย ป่าในภาคเหนือมีอยู่หลายประเภทด้วยกันดังนี้

ป่าดิบ ได้แก่ ป่าดิบเขา มีอยู่ในแถบพื้นที่ภูเขาสูง ตั้งแต่ 1,000 เมตรขึ้นไป ส่วนมากจึงมีอยู่ตามแนวทิวเขาทั้ง 6 ทิวดังที่กล่าวมาแล้ว พันธุ์ไม้หลักได้แก่ กำยาน จำปาป่า จำปี ฯลฯ นอกจากนี้จะมีไม้ประเภทไม้พุ่มเตี้ย ๆ ปะปนอยู่ทั่วไป ป่าไม้สน มีอยู่ในแถบพื้นที่ภูเขา ซึ่งมีระดับความสูงระหว่าง 700 - 1,000 เมตร ขึ้นปะปนอยู่กับพวกไม้ผลัดใบต่าง ๆ ป่าดงดิบ เป็นป่าซึ่งมีอยู่โดยทั่วไปทั้งในที่ราบและในที่สูงไม่เกิน 1,000 เมตร พันธุ์ไม้สำคัญของป่าดงดิบได้แก่ไม้จำพวกยาง ทั้งยาวขาว และยางแดง ตะเคียน กะบาก ไม้แดง ยมหอม ฯลฯ นอกจากนี้ยังมีไม้จำพวกพันธุ์เล็ก ๆ ช่วยสร้างความรกทึบให้ป่า

ป่าไม้ผลัดใบ ที่มีอยู่ในภาคเหนือ ได้แก่ ป่าไม้เบญจพรรณปนสัก พันธุ์ไม้สำคัญ ได้แก่ ไม้จำพวกประดู่ ไม้แดง ไม้ตะแบก ไม้มะค่า (มากค่า) และไม้จำพวกพุ่ม ป่าแดง มีมากในแถบซึ่งเป็นหินแดง ดินปนทราย พันธุ์ไม้สำคัญได้แก่ ไม้จำพวกพลวง เหียง เต็ง รัง โมก ฯลฯ

เขตแดน ช่องทาง และท่าข้าม

ภาคเหนือมีอาณาเขตติดต่อกับ ต่างประเทศถึงสามด้าน คือด้านตะวันตก ด้านเหนือ และด้านตะวันออก คงติดต่อภายในประเทศเพียงด้านเดียวเท่านั้นคือด้านใต้ พรมแดนที่ติดต่อกับต่างประเทศมีสองลักษณะคือ เป็นเทือกเขา และลำน้ำ ทิวเขาที่ใช้เป็นพรมแดนได้แก่ ทิวเขาถนนธงชัย และทิวเขาแดนลาว (แดนเมือง) กันพม่าไว้ทางด้านตะวันตก และกับรัฐฉานไว้ทางด้านเหนือ ทิวเขาหลวงพระบาง (แดนลาวหลวง) กันลาวไว้ทางด้านตะวันออก ส่วนที่ใช้ลำน้ำเป็นเส้นเขตแดนมีอยู่ไม่มากนัก ได้แก่ ลำน้ำเมย และลำน้ำสาละวิน กันเขตแดนไทยกับพม่า ลำน้ำโขงกันเขตแดนไทยกับลาว

ลักษณะของเส้นกั้นพรมแดนทั้งสองแบบดังกล่าว บังคับให้มีการคมนาคมติดต่อที่สะดวกเฉพาะตำบล ส่วนใหญ่จะมีลักษณะเป็นแคบๆ ซึ่งได้แก่ช่องทางหรือช่องเขา และตามท่าข้ามต่าง ๆ

ช่องทางออกไปรัฐฉานและรัฐกระเหรี่ยง อยู่ในเขตจังหวัดแม่ฮ่องสอน เชียงใหม่ เชียงราย ส่วนมากเป็นทางในช่องเขา หรือพื้นราบระหว่างภูเขามีช่องต่าง ๆ คือ

ช่องทางห้วยลึก

หรือฮ่องลึก อยู่ในเขตอำเภอแม่สาย จังหวัดเชียงราย เป็นทางบนพื้นราบ ช่องทางแม่น้ำกก อยู่ในเขตอำเภอฝาง จังหวัดเชียงใหม่ เป็นช่องระหว่างดอยสามเส้ากับดอยผ้าห่มปก เป็นช่องออกไปยังเมืองสาดในรัฐฉาน ช่องกิ่วรุ่งดอยลาง ในช่องในทิวเขาแดนลาวทางตะวันออก ช่องแม่มิงกิง อยู่ที่เมืองแม่สาว เมืองแม่อาย ผ่านเข้าไปสู่เมืองยอนในรัฐฉาน ช่องดอยอุ่น อยู่ในเขตอำเภอฝาง เป็นช่องทางคนเดิน อยู่ทางด้านใต้ของดอยอุ่น เป็นช่องทางออกไปยังกิ่วผาวอก ไปสู่เมืองหาง ช่องพงป่าแขม อยู่ในเขตอำเภอฝาง ทางทิศใต้ของดอยอุ่น ใช้ประโยชน์ได้เช่นเดียวกับดอยอุ่น ช่องหนองหมู่ฮ่อ หรือกิ่วผาวอก อยู่ในเขตอำเภอเชียงดาว เป็นทางคนเดินตัวช่องอยู่ห่างเขตแดนเข้ามาประมาณ 30 กิโลเมตร ช่องเมืองแหง อยู่ในเขตอำเภอเชียงดาว อยู่ระหว่างดอยถ้วยกับดอยสามเวียง ลักษณะเป็นทางคนเดินค่อนข้างชัน เป็นช่องทางไปยังเมืองฝางได้

ช่องทางในเขตจังหวัดแม่ฮ่องสอน

มีอยู่เป็นจำนวนมากแห่งด้วยกันที่สำคัญได้แก่ ช่องดอยผาเวียง อยู่ในเขตอำเภอปาย เป็นช่องทางบนดอยผาเวียง เป็นช่องทางคนเดินจาก อำเภอปายไปปางมะผ้า และออกไปเมืองหางได้ ช่องบ้านนาป่าจาก อยู่ในเขตอำเภอเมือง ฯ เป็นช่องทางคนเดินมีลักษณะลาดชัน ช่องบ้านน้ำออกฮู เป็นทางคนเดินจากแม่ฮ่องสอน ผ่านบ้านแม่สวยไปยังบ้านผวัตกิต ริมน้ำสาละวิน ช่องทางลำน้ำปาย เป็นเส้นทางคนเดินเลียบลำน้ำปาย ช่องทางลำน้ำสะอิน เป็นเส้นทางคนเดิน อยู่ในเขตอำเภอขุนยวม ช่องขุนแม่เงา เป็นเส้นทางคนเดิน อยู่ในเขตอำเภอขุนยวม ผ่านบ้านแม่เงาเข้าสู่พม่า ช่องดอยเสาหิน อยู่ในเขตอำเภอแม่สะเรียง เป็นทางคนเดิน เป็นช่องทางตอนต้นลำน้ำแม่ตอบ (ไทย) กับลำน้ำแม่แส (พม่า) ช่องหมู อยู่ในเขตอำเภอแม่สะเรียง เป็นทางคนเดินไปยังบ้านวาสนา (ไทย) ซึ่งอยู่ต้นน้ำแม่ปา (พม่า)

ช่องทางต่าง ๆ ดังกล่าวมานี้ ส่วนมากเป็นช่องทางข้ามทิวเขาแดนลาว และทิวเขาถนนธงชัย

ช่องทางออกไปประเทศลาว

เป็นช่องทางในเขตจังหวัดเชียงราย และจังหวัดน่านโดยทั่วไปมีลักษณะเป็นช่องเขา ซึ่งข้ามทิวเขาหลวงพระบาง (ภูแดนลาวหลวง) ซึ่งมีลักษณะเป็นเขาสันป้าน มีช่องทางที่สำคัญคือ

  • ช่องห้วยแถบ อยู่ในเขตตำบลนาไร่หลวง อำเภอทุ่งช้าง เป็นทางคนเดินค่อนข้างชันมีขนาดเล็ก ออกไปยังเมืองเชียงฮ่อน เชียงลม แขวงเมืองไชยะบุรี
  • ช่องห้วยทรายแดง อยู่ในเขตตำบลงอบ เป็นเส้นทางคนเดิน จากตำบลแหลมงอบ - ลำน้ำน่าน - บ้านทรายแดง ออกไปเมืองเชียงฮ่อน (แขวงไชยะบุรี)
  • ช่องกิ่วศาลา (ช่องห้วยโกร๋น) อยู่ในเขตตำบลปอน อำเภอทุ่งช้าง เป็นทางคนเดิน จากลำน้ำน่านขึ้นเขาสูงไปยังช่องกิ่วศาลา ออกไปเมืองเงิน เมืองหงสาในประเทศลาว
  • ช่องภูดาว อยู่ในเขตตำบลบ่อเกลือเหนือ อำเภอปัว ในระหว่างภูสามเส้า กับภูหลวงพระบาง เป็นช่องทางคนเดิน จากอำเภอปัว ตำบลบ่อเกลือเหนือผ่านช่องภูดาวไปยังตำบลเปียง แขวงไชยะบุรีของลาว
  • ช่องเขาหินกอง อยู่ในเขตตำบลบ่อเกลือใต้ อำเภอปัว อยู่ระหว่างภูหลวงพระบางกับภูลอ เป็นทางคนเดิน จากอำเภอปัวขึ้นเขาไปบ้านบ่อเกลือใต้ บ้านคอกวัว บ้านบ่อหลวง ปากช่องเขาหินกอง ไปสู่อำเภอสมาบุรี (เดิม) ในแขวงไชยบุรีของลาว ช่องยอดห้วยตอง (ช่องโป่งอุ่น) อยู่ในเขตตำบลหมอเมือง อำเภอเมืองน่าน อยู่ระหว่างภูปุยกับภูยี่ เป็นทางคนเดิน คอนข้างชัน จากอำเภอเมืองน่าน บ้านฝายแก้ว บ้านม่องติ๊ด บ้านน้ำแก่น ห้วยน้ำเตี๊ยม เลาะไปตามลำห้วย 7 กิโลเมตร แล้วเป็นทางบนเขา 10 กิโลเมตร แล้วแยกไปตำบลหนองแดง ทางหนึ่งไปบ้านน้ำปาย ถึงบ้านโป่งอุ่นอีกทางหนึ่ง แล้วออกไปเมืองเปียง อำเภอสมาบุรี แขวงไชยบุรี ประเทศลาว
  • ช่องศาลาตีนตก อยู่ในเขตตำบลมาน อำเภอเวียงสา อยู่ระหว่างภูยีกับภูหลักหมื่น เป็นทางคนเดิน จากอำเภอเวียงสา ถึงปากช่องทางระยะ 40 กิโลเมตร ออกไปยังบ้านทุ่ง แขวงปากลายของลาว
  • ช่องกิ่วนกแมว อยู่ในเขตตำบลเชียงของ อำเภอนาน้อย อยู่ระหว่างภูหลักกับภูรัง เป็นเส้นทางจากอำเภอนาน้อย ไปลำน้ำน่าน ระยะทางประมาณ 30 กิโลเมตร แล้วขึ้นเขาไปยังปากช่อง ระยะทางประมาณ 20 กิโลเมตร แล้วออกไปเมืองทุ่ง แขวงปากลายของลาว

ท่าข้ามลำน้ำเมย

เป็นท่าข้ามระหว่างเขตแดนไทยกับพม่า ที่สำคัญมีอยู่ 2 แห่งคือ ท่าข้ามท่าสองยาง ในฤดูแล้งลุยข้ามได้ หน้าน้ำต้องใช้เรือ ท่าข้ามบ้านแม่ต่อ (แม่สอด) ลุยข้ามได้ในฤดูแล้ง

ท่าข้ามลำน้ำสาละวิน (ดง)

เป็นท่าข้ามระหว่างเขตแดนไทยกับพม่า ที่สำคัญมีอยู่ 4 แห่งคือ ท่าข้ามผาแดง อยู่ในเขตอำเภอแม่สะเรียง ตรงหลักเขตแดนที่ 15 ท่าข้ามดอยกองมู อยู่ในเขตอำเภอเมืองแม่ฮ่องสอน เป็นทางคนเดิน ท่าข้ามจ๊อกเนียด อยู่ในเขตอำเภอแม่สะเรียง ทางฝั่งพม่ามีถนนไปยังผาปูน แต่ทางฝั่งไทยเป็นลาดเขา ไม่มีเส้นทางคมนาคม ท่าข้ามด่านท่าผาง อยู่ในเขตอำเภอแม่สะเรียง ไปตามห้วยสองแควผ่านท่าผางไปยังผาปูนในฝั่งพม่า

ท่าข้ามลำน้ำแม่สาย

อยู่ในเขตอำเภอแม่สาย ข้ามไปสู่ตำบลท่าขี้เหล็กของพม่า ฤดูแล้งลุยข้ามได้ ปัจจุบันมีสพานคอนกรีตใช้ในการคมนาคมทางบกได้เป็นอย่างดี

ท่าข้ามลำน้ำโขง

เนื่องจากในภาคเหนือมีลำน้ำโขงกั้นพรมแดน ระหว่างไทยกับลาว จึงมีท่าข้ามที่ใช้เป็นประจำอยู่ไม่มากแห่งที่สำคัญมีอยู่เพียง 2 แห่งคือ ท่าข้ามอำเภอเชียงแสน เป็นช่วงที่ลำน้ำโขงมีความกว้างไม่มากนัก ประมาณ 500 เมตร ในฤดูแล้งลุยข้ามได้ ท่าข้ามอำเภอเชียงของ เป็นช่วงที่ลำน้ำโขงแคบเพราะอยูใกล้ภูเขา ท่าข้ามทางฝั่งลาวมีความลาดมากกว่าฝั่งไทย

ลำน้ำที่ใช้เป็นเส้นทางคมนาคม

ภาคเหนือมีลำน้ำหลายสายกระจายอยู่ทั่วพื้นที่ แต่เนื่องจากเป็นลำน้ำที่ต้นน้ำ อยู่บนเทือกเขาสูง ไหลมาตามซอกเขาและหุบเขาแคบ ๆ ท้องน้ำจึงเต็มไปด้วยเกาะแก่ง กระแสน้ำไหลแรงในฤดูฝน และแห้งขอดเป็นช่วง ๆ ในฤดูแล้ง ทำให้ไม่อาจจะใช้ประโยชน์เป็นทางคมนาคม ทางน้ำได้ตลอด จะทำได้เฉพาะตำบลและเป็นช่วงสั้น ๆ การคมนาคมทางน้ำเท่าที่ทำได้มีดังนี้

  • ลำน้ำกก ไหลลงลำน้ำโขง ในฤดูน้ำ น้ำจะท่วมฝั่งและไหลเชี่ยวมาก สามารถเดินเรือจากเชียงรายไปออกลำน้ำโขงได้ ในฤดูแล้งน้ำเป็นตอน ๆ ใช้เดินเรือไม่ได้
  • ลำน้ำสาละวิน ใช้เดินเรือได้เป็นช่วง ๆ ลำน้ำปิง ไหลลงสู่ลำน้ำเจ้าพระยา โดยทั่วไปมีเรือเฉพาะถิ่นเรียกว่าแม่ปา ซึ่งขุดจากท่อนซุงใช้เดินทางในฤดูน้ำ ส่วนในฤดูแล้งใช้ได้เป็นช่วง ๆ ตามประวัติศาสตร์ พม่าเคยใช้ลำน้ำปิงขนส่งเสบียงอาหารและยุทธสัมภาระทางลำน้ำปิง ลงมาทำสงครามกับกรุงศรีอยุธยาหลายครั้ง ในฤดูฝนมีน้ำมากและไหลเชี่ยว ระหว่าง ระแหง จังหวัดตาก ถึงปากน้ำโพ จังหวัดนครสวรรค์ น้ำลึกประมาณ 5 - 15 เมตร เรือยนต์เดินได้ตลอด ก่อนสร้างเขื่อนภูมิพลเรือโยงใช้เวลาเดินทาง ประมาณ 4 - 5 วัน จากระแหง ถึงเชียงใหม่ ในฤดูน้ำน้ำจะเชี่ยว เรือยนต์เล็ก ๆ พอจะแล่นไปได้ การข้ามแก่งต่าง ๆ ต้องใช้ถ่อยันฝั่งช่วยด้วย ระหว่างปากน้ำโพ กำแพงเพชร และตาก มีเรือเดินทางขึ้นล่องได้สะดวก
  • ลำน้ำวัง ใช้เดินเรือระหว่างจังหวัดลำปาง กับปากน้ำโพได้ แต่เนื่องจากมีเกาะแก่งมาก จึงไม่ใคร่นิยมใช้กัน คงใช้ได้เฉพาะเรือขนาดเล็ก และใช้ในฤดูฝนเท่านั้น
  • ลำน้ำยม ในฤดูแล้งเดินเรือได้สะดวกจนถึง อำเภอสวรรคโลก จังหวัดสุโขทัย ในฤดูน้ำเรือขนาด 5 - 10 ตัน ในฤดูน้ำเดินได้ถึง จังหวัดแพร่ เรือโยงจากปากน้ำโพถึงสุโขทัย ใช้เวลา 5 วัน ในฤดูแล้งเรือขนาดเล็กเดินได้ถึงอำเภอเมืองสุโขทัย
  • ลำน้ำน่าน ในฤดูน้ำเรือกลไฟเดินได้ถึง จังหวัดอุตรดิตถ์ ถ้าเป็นเรือขนาด 10 ตัน ก่อนสร้างเขื่อนสิริกิติ์ สามารถเดินทางไปได้ถึงจังหวัดน่าน ในฤดูแล้งเรือยนต์ขนาดเล็ก เดินได้ถึงจังหวัดพิษณุโลก ใช้เวลาเดินทาง 4 วัน

แชร์ให้เพื่อนสิ แชร์ให้เพื่อนได้ แชร์ให้เพื่อนเลย

» "บ้าน" มรดกทางวัฒนธรรม
"บ้าน" คือการบอกเล่าความเป็นมา คือการบอกล่าวถึงพัฒนาการในการดำรงชีพของมนุษย์ "บ้าน" ที่อยู่อาศัยหนึ่งในปัจจัยสี่ ซึ่งมีความจำเป็นสำหรับมนุษย์ และบ่งบอกถึงความั่นคง

» ภูมิปัญญากีฬาไทย
กีฬาไทยที่บรรพชนไทยค้นคิด และถ่ายทอดมาสู่ลูกหลาน บางชนิดกลายเป็นตำนานและความทรงจำ และบางชนิดยังคงมีการเล่นกันอยู่

» สะพานสู่ฟ้าใหม่
สะพานข้ามน้ำเป็นสัญลักษณ์การข้ามอุปสรรคขวางกั้นไปสู่จุดหมาย และการเชื่อมโยงสิ่งตรงข้ามมา เพื่อสร้างเอกภาพอันกลมกลืนมั่นคง

» ทิวธงมงคลชัย
สิ่งสะท้อนความคิด และสืบทอดคติความเชื่อ ขนบธรรมเนียมประเพณี ของชนรุ่นแล้วรุ่นเล่า จากยุคสมัยหนึ่งสู่อีกยุคสมัยหนึ่ง ดุจตัวแทนที่น้อมนำสู่มงคลแห่งชีวิต

» พระราชลัญจกรประจำรัชกาล
ตราประจำพระมหากษัตริย์ แต่ละรัชกาล ซึ่งจะทรงโปรดเกล้าฯ ให้สร้างขึ้นเมื่อเริ่มต้นรัชกาล เพื่อประทับกำกับพระปรมาภิไธย ในเอกสารสำคัญต่างๆของชาติ ที่เกี่ยวกับราชการแผ่นดิน

» สามล้อไทย
วิถีหนึ่งของสายทาง ซึ่งแม้เวลาจะหมุนเวียนเปลี่ยนไป หากสายทางของสามล้อยังคงผูกพัน เป็นส่วนหนึ่งของสังคมไทย

» กีฬาสัตว์
ด้วยนิสัยช่างสังเกตของคนไทย จึงเป็นที่มาของกีฬาซึ่งใช้สัตว์เป็นผู้แข่งขัน จนกลายเป็นกิจกรรมบันเทิงพื้นบ้าน ยามว่างนับแต่อดีต

» ตาลปัตร พัดรอง
พัดที่ทำจากใบตาลมีหลายรูปแบบ สำหรับใช้โบกให้ความเย็น และใช้เป็นการบ่งบอกถึงฐานะ บรรดาศักดิ์ของผู้ใช้