ขนบธรรมเนียม ประเพณี วัฒนธรรม อารยธรรม >>

เพลงพื้นบ้าน

นายบุญเสริม แก่นประกอบ ครู โรงเรียนบ้านชงโค

เพลงพื้นบ้านประเภทเพลงผู้ใหญ่

เพลงผู้ใหญ่ประเภทเพลงปฏิพากย์

ลำดับขั้นตอนการเล่นเพลงปฏิพากย์

ลำดับขั้นตอนในการเล่นเพลงปฏิพากย์อย่างยาวนี้ มีขั้นตอนเหมือนกันเกือบทุกเพลงคือเริ่มต้นจากร้องเกริ่นไหว้ครู แต่งตัว เกริ่นทักทาย ประ (เกี้ยว) ลักหาพาหนี ชิงชู้ ตีหมากผัว ร้องลา ให้พร ซึ่งจะอธิบายขั้นตอนเหล่านี้พอเข้าใจตามลำดับ

ร้องเกริ่น เป็นบทร้อง ก่อนจะเริ่มบทไหว้ครูก่อน แล้วจึงตามด้วยบทไหว้ครูของหญิง บทไหว้ครูจะกล่าวถึงสิ่งศักดิ์สิทธิ์ที่เคารพบูชาตั้งแต่พระรัตนตรัย เทวดา เจ้าพ่อ เจ้าแม่ บางทีต่อจากบทไหว้ครูก็ร้องเกริ่นชักชวนอีกครั้ง บิดามารดา ครูพักลักจำ แล้วขอให้การร้องเพลงเล่นเพลงในครั้งนี้ดำเนินไปอย่างดี ถ้าเป็นการแข่งขันก็ให้ชนะคู่แข่งขัน

บทแต่งตัว เมื่อเริ่มจะเล่นเพลงจะสร้างบรรยากาศคล้ายกับการไปเที่ยวงานมหรสพ คือมีการแต่งตัวไปเกี้ยวสาว จะไปชวนสาวไปเล่นเพลงกัน การแต่งตัวนี้จะสะท้อนให้เห็นวัฒนธรรมการแต่งตัวในสมัยนั้นๆ เป็นอย่างดี เช่น สมัยนุ่งโจงกระเบนเสื้อคอปิด สมัยกางเกงแพร เสื้อคอกลม สมัยกางเกงหรั่ง (สากล) เสื้อคอแบะ (เชิ้ต) หรือผู้หญิงนุ่งโจงกระเบน ห่มสไบ สมัยนุ่งผ้าถุง เสื้อแขนสามส่วนห่มสไบสีต่างๆ ตามวัน ฯลฯ

บทเกริ่น ทักทาย เป็นบทที่ชายจะร้องกล่าวทักทายหญิง ชักชวนให้มาร่วมเล่นเพลงจะสร้างบรรยากาศเหมือนมายืนร้องเรียกอยู่ที่หน้าบ้านเป็นเวลานาน เมื่อหญิงตกลงปลงใจก็จะกล่าวทักทายแล้วเริ่มต้นว่าประกันต่อไป

บทประเกี้ยวพาราสีผูกรัก ลักหมู่พาหนี-สู่ขอ เป็นบทที่ชายหญิงเกี้ยวกันเป็นขั้นตอนที่นานจะพูดเกี้ยวกันนานแค่ไหนก็แล้วแต่ความสามารถของผู้เล่นเพลง อาจจะ 2-3 ชั่วโมง หรือทั้งคืน หรือเล่นกัน 3 วัน 3 คืนก็ได้ การเล่นเพลงปฏิพากย์ธรรมดาจะสิ้นสุดเพียงแค่บทผูกรัก มาจบตอนที่รักหาพาหนี บางทีถ้าไม่หนีตามกันก็ตกลงให้ผู้ใหญ่มาสู่ขอ เมื่อใดที่ฝ่ายหญิงตกลงรับรักหนีตามกันไปหรือให้มาสู่ขอก็เป็นอันจบการเล่นเพลง แต่ส่วนมากนิยมลักหาพาหนีมากกว่า

บทชิงชู้ คือบทร้องระหว่างชาย 2 หญิง 1 จะสร้างภาพว่าชายจากบ้านไปอาจจะไปทัพหรือไปธุระอื่นใด พอกลับมาบ้านไม่พบเมีย พบแต่บ้านร้างทรุดโทรม ลูกเต้ามอมแมม ได้ข่าวว่าเมียตามชู้ไป ฝ่ายชายจะไปตามจนพบเมียกับชายชู้ ทะเลาะกันจนถึงขั้นโรงขึ้นศาล

บทตีหมากผัว คือบทร้องระหว่างหญิง 2 ชาย 1 หญิง 2 คนแย่งผัวกัน ชาวบ้านชอบฟังกัน เพราะมีบทด่าว่าดุเดือดระหว่างเมียหลวง เมียน้อย

บทร้องลาและให้พร เมื่อใกล้จะสิ้นสุดการเล่น ทั้งสองฝ่ายจะร้องลาจาก มีการแสดงความอาลัยต่อผู้เล่น ผู้ชม และให้พรให้ประสบแต่สิ่งที่ดีงาม ให้ยุ้งข้าวเหนียวแค่ยอดมะพร้าว ยุ้งข้าวเจ้าแค่ยอดไผ่ เป็นต้น

การเล่นเพลงปฏิพากย์ตามธรรมดาจะเล่นไปไม่ถึงบทชิงชู้และตีหมากผัว เพราะเพียงแต่ประเกี้ยวพาราสีกันในบทผูกรัก ก็หมดเวลาเสียแล้ว จะเล่นบทชิงชู้และตีหมากผัว ผู้ฟัง ผู้ชมต้องขอร้องเป็นกรณีพิเศษ หรือบางทีให้เล่นเพลงพิเศษเป็นเพลงเบ็ดเตล็ดก็ได้ ซึ่งก็แล้วแต่เจ้าภาพ เช่น เพลงตับต่างๆ ตับแมว ตับธง ตับภาษีฎีกา กลอนยักคิ้ว กลอนกะได กลอนชมป่า ชุดเช่านา ชุดเช่าเรือ ชุดหาซื้อควาย เพลงชม ฯลฯ

เพลงปฏิพากย์ก็เช่นเดียวกับเพลงพื้นบ้านเมืองอื่นคือ อาจจะเป็นวรรคละ 3-13-14 คำ ส่วนมากจะเป็นกลอนหัวเดียว เป็นกลอนลา กลอนสี กลอนลัว กลอนไล เวลาร้องจบตอนจะมีลูกคู่คอยเสริม หรือรับ และคอยตบมือเข้าจังหวะ เครื่องดนตรีที่ใช้ก็ใช้แต่ ฉับ กรับ รำมะนา บางทีอาจจะมีวงกลองยาวผสมด้วย ก็แล้วแต่ท้องถิ่นจะจัดหาเพิ่มความสนุกสนานกันไป ตัวอย่างเพลงปฏิพากย์ตามลำดับขั้นตอนการเล่น น

ตัวอย่างมาจากหลายเพลง

บทเกริ่นชักชวนก่อนเล่น

มาเถิด แม่มา มาเล่นพาดผ้ากันเอย (จากเพลงเหย่ย)
เอย… ตะวันก็ด่วนเลยจวนเพล
แม่ผมกระจายหลายเส้น เพลแล้วไม่เห็นมาเอย (จากเพลงเกี่ยวข้าว)

บทไหว้ครู

ชาย ลูกจะยกกำนลขึ้นไว้กระบาล ไหว้ครูอาจารย์ ผู้เป็นใหญ่
ไหว้ครูฉิ่งครูฉาบครูกรับครูกลอง ไหว้ทั้งครูร้องกันละมากมาย
ไหว้พระพุทธที่ล้ำไหว้พระธรรมที่เลิศ ไหว้พระสงฆ์องค์ประเสริฐที่เป็นใหญ่
ไหว้ทั้งคุณครูให้มาสู่ในคอ ให้มาต่อหัวข้อ เป็นเพลงใน
ลูกจะไหว้เจ้าพ่อที่ศาลแก่ ลูกจะไหว้เจ้าแม่ เบิกไพร
ถ้าลูกเจอแล้วไม่ลบหลู่ เออแล้วลูกก็ชู มือไหว้
พอไหว้ครูเสร็จสรรพ ลูกถอยหลังมาคำนับผู้เป็นนาย
(ลูกคู่รับ เอ้ย เอย ผู้เป็นนาย)
หญิง 1 ลูกยกพานขึ้นเหนือเศียร พานดอกไม้ธูปเทียนลูกก็ยกขึ้นไหว้
ไหว้พระพุทธที่ล้ำไหว้พระธรรมที่เลิศ ไหว้พระสงฆ์องค์ประเสริฐพระเมตไตรย์
ไหว้คุณบิดรหรือว่ามารดา ท่านที่เลี้ยงลูกมาจนโตใหญ่
หญิง2 ไหว้พระภูมิเจ้าที่พระธรณีเจ้าขา ที่ปกปักรักษาลูกไว้
ลูกไหว้ทั้งครูบาหรือว่าอาจารย์ ที่ให้ร่ำเรียนเขียนอ่านแล้วเอาไว้
ลูกไหว้ครูแนะครูนำ ทั้งครูที่จำแล้วเอาไว้
ถ้าแม้นผู้ชายมันมาดูหมิ่น ให้มันรอดแผ่นดินลงไป
ถ้าแม้นชายใดมันมาคิดแก้ ขอให้มันพ่ายแพ้ลูกไป
ถ้าแมนผู้ชายมันมาดูถูก ก็ให้มันแพ้ลูกแล้วหนีไป
ลูกจะร้องอะไรขออย่าได้ผิด ให้เหมือนยังริดตาไม้
ขอให้ขึ้นคล่องและลงคล่อง เหมือนยังกับซ่องชองน้ำไหล

บทแต่งตัว

ชาย ได้ยินสาวมาดูจะไปเที่ยวสาวมั่ง ถ้าจะเป็นสาวดอกกระมังเราจะเป็นหนุ่มอยู่ทำไม
หยิบผ้าเก่าเข้าไปไว้หยิบผ้าใหม่ออกนุ่ง หยิบเข็มขัดรัดพุงไปด้วยทันใด
เรามาจัดแจงแต่งตัวหนีหัวผัดหน้า ตบแต่งกายาให้ทันสมัย
เราเป็นชายโสดต้องนุ่งกางเกงขาสั้น ใส่เสื้อแบะคอบานรองเท้าผ้าใบ
เราจะใส่รองเท้าคัดชูจะเป็นเจ้าชูหยาบช้า แต่งนักจะเกินหน้าไม่ใช้ตำแหน่งเจ้านาย
แต่งตัวเล่นเพลงต้องนุ่งกางเกงหรั่ง แต่งกันให้จังให้สาวเห็นชอบใจ
สวมเสื้อชั้นในล้วนแต่ผ้าไหมอย่างดี พรมน้ำอบราตรีส่งกลิ่นหอมไกล
แม้นหญิงใดได้พบกลิ่นน้ำอบราตรี ต้องวิ่งเล่นแอ่นสีออกมาให้
แล้วหยิบไข่กลเป็นแก้วตาแมวเป็นเพชร ว่านปรอทสำเร็จเราก็เตรียมเอาไป
หยิบไอ้หอกด้ามตู้ตั้งแต่ครั้งปู่รบศึก ท่านได้จารึกเป็นอักษรไทย
เรามาแต่งตัวเราไม่มัวอยู่ช้า หันมาชวนเพื่อนข้ากันไป
วันนี้มีงานงานบวชพระ เดี๋ยวจะฟาดให้ดะไม่ว่าของใคร
หญิง. น้องแต่งตัวไม่มัวตะบอย เพื่อนเล่นเขาจะคอยนานหลาย
มือหนึ่งใส่แหวนแขนหนึ่งใส่สร้อย แล้วก็เดินยิ้มน้อยยิ้มใหญ่
เดินกระชดกระช้อยแล้วลอยหน้า กรีดกิริยาว่าจะไป
น้องแต่งตัวเสร็จน้องไม่ช้า น้องก็ริบเดินมาไวไว
แต่พอเหยียบหัวรอดตลอดหัวพลึง ย่างเท้าก้าวถึงหัวบันได
พอถึงบันได้น้องหยุดชะงัก ไม่มีใครร้องทักน้องก็ไม่ไป

บทผูกรัก

ชาย แม่ ค ควายใจแขวนที่รักจนนอนขวัญ จะต้องบัดรังควาญกับอีแม่นางควาย
ค. ควายใจแขวนอยากจะเอื้อมมือคว้า ถ้าได้ยึดแก้มขวาก็จะกระดิกยังควาย
ถ้าได้ขึ้นหลังความละก็จะนอนคว่ำ ถูกอีแหงหน้าง้ำนอนคว่ำบนหลังควาย
ถ้าได้เดาะตูดควายข้าไม่ให้ใครเข้ามาขวาง จะขึ้นคอนอนค้างอยู่กับแม่นางควาย
หญิง อีกทั้งลูกผัวน้องก็อยากจะมี แต่ยังหาคนดีไม่ได้
มีแต่คนสูบฝิ่นกินสุรา น้องจะเอามันมากันทำไม
คนสูบฝิ่นรึว่ากินเหล้า ก็จะไปเอามันทำไม
ชาย ว่าลูกผัวแม่หนูก็อยากจะมี แต่ยังหาคนดีไม่ได้
คนอย่างพี่แม่สำลีไม่เอา แม่หนูจะนั่งตั้งเป้าคอยใคร
อีทั้งเหล้าพี่ไม่กินฝิ่นพี่ไม่ฉัน โปแปะพี่ปั่นเป็นกับเขาเมื่อไร
อีกทั้งเหล้าไม่กินฝิ่นไม่สูบ แต่แก้มน้องอดจูบกันไม่ได้ (เพลงยั่ว)

บทลักหาพาหนี

ชาย พี่เอาช้างงาใหญ่ เข้ามาผูกไว้ตรงหน้าต่าง
พี่เป็นผัวของแก้วตา จะเหยียบลงบ่ามันไม่ต้องย่าง
ขอเชิญโฉมศรีมาขี่ช้าง เถิดนะนางงามเอย
หญิง แลเห็นไอ้ช้างชาติชั่ว น้องนึกกลัวเต็มที
ติดจะตระหนกตกใจ จึงว่าไปกับพี่
ช้างน้องไม่เคยขี่ จะขี่คอพี่แล้วเอย (จากเพลงเกี่ยวข้าว)

บทชิงชู้

 (ผัวแก่ตามมาพบเมียกำลังอยู่กับผัวใหม่ บางกรณี ชายถูกเกณฑ์ไปกองทัพ เมียอยู่ทางนี้

ถูกชายอีกคนหลอก ผัวเก่ากลับมาเลยทะเลาะกับชายชู้)
หญิง พี่อย่าเพ่อโกรธข้า มาพบญาติกา หยุดสนทนาปราศรัย
ชาย (ผัว) อีตอแหลแก้หน้าว่าญาติกา ทำไมมึงมานอนหงาย
หญิง ข้าเป็นลมรันทด วานเขาช่วยกดท้องให้
ชาย วานเขากดท้องมึง ทำไมถึงก้นเปรอะไป
หญิง ลมมันกล้าเหลือล้น อ้ายเหงื่อก้นมันไหล
ชาย1 มาหลอกผัวตัวดี ประเดี๋ยวตีให้ตาย
ฝ่ายภัสดาความโกรธหนักหนา จึงชี้หน้าว่าเอ๋ยไป เหวยไอ้ชายชู้
มาลอบลักเมียกู มึงไม่รู้จักตาย
ชาย (ชู้) ลมมันพัดจัด พัดละออง จึงมาต้องติดกาย
ชาย1 ว่าลมพัดฝุ่นฟุ้ง ทำไมผมจึงยุ่งสยาย
ชาย2 อ้ายลมจัดพัดเกล้า เส้นเกศากระจาย
ชาย1 กูได้เห็นกับตา มึงอย่าได้มาหลอกใคร
บทตีหมากผัว (เมียน้อยทะเลาะเมียหลวงเพราะแย่งสามีกัน บางครั้งเรียกตีมักผัว)
แหมพิศโฉมประโลมพักตร์ แม่เมียน้อยน่ารักเสียนี่กระไร
เนื้อก็เหลืองไม้ต้องเปลืองขมิ้น สวยไปตั้งแต่ตีนตลอดไหล่
อะไรๆ แม่คนนี้ดีไปทุกสิ่ง เสียแต่เป็นหญิงตูดไว ตูดไว (เอ่ชา)
เขาว่าเมียเขาไม่ดี เขาอยู่เอกีเปล่ากาย
เมียเขามีจริง แล้วเขาก็ว่าทิ้งกันไป
นอนแล้วก็นอนร้องละครไปวันยังค่ำ งานการนะทำไปเสียเมื่อไร
แต่ประแป้งแต่งตัว เอาแม่ผัวไปนินทาซุกหัวกระได
ว่าเขาเลยขายส่งไปเสียที่โรงตรอก ไม่รู้เมียหลวงลอยดอกมาเมื่อไร (เอ่ชา)

บทร้องให้พร

ตัวของฉันจะให้พร ให้คุณสถาวรมีชัย
ข้อให้แพ้กับพระชนะมาร โภคภัยอย่าพานต้องกาย
ให้พ่อร่ำรวยถูกหวยรัฐบาล ถูกเป็นล้านล้านนะพี่ชาย
ขอให้ยศได้เลื่อนเงินเดือนได้ขึ้น ปีละหมื่นสองหมื่นพอใจ
ขอให้แม่ภิญโญไปยิ่งยิ่ง อีกทั้งแม่ผู้หญิงพ่อผู้ชาย

กลอนเพลงปฏิพากย์นี้ร้องได้ทั่วไป ทั้งเพลงฉ่อย เพลงเรือ และเพลงอีแซว เพียงแต่เปลี่ยนท่วงทำนองการร้องไปตามชนิดของเพลงเท่านั้น เราจึงพบว่าพ่อเพลง แม่เพลง คนหนึ่งจะร้องเล่นเพลงได้หลายชนิดโดยใช้เนื้อเพลงเดียวกัน

- เพลงแข่งขัน
- เพลงเกี่ยวกับการประกอบอาชีพ
- เพลงปฎิพากย์
- เพลงประกอบการเล่นพื้นบ้าน
- เพลงประกอบพิธี
- เพลงกล่อมเด็ก


แชร์ให้เพื่อนสิ แชร์ให้เพื่อนได้ แชร์ให้เพื่อนเลย

» นิยาย-เรื่องสั้น
» ข้อเขียน-บทความ
» บทกวี
» สารคดี-ท่องเที่ยว

» การแพทย์แผนโบราณ
ในสมัยสมเด็จพระนารายณ์มหาราชแห่งกรุงศรีอยุธยา ได้ค้นพบบันทึกว่า มีระบบการจัดหายาที่ชัดเจนสำหรับราษฏร มีแหล่งจำหน่ายยาและสมุนไพรหลายแห่งทั้งในและ นอกกำแพงเมือง

» หลักธรรมในการอยู่ร่วมกันในสังคม
พระพุทธศาสนาได้สอนไว้ว่านักปกครองที่ดีนั้นควรมีคุณธรรม 10 ประการ เรียกว่า ทศพิธราชธรรม

» สมถะวิปัสสนา
ตามแนวพระกรรมฐานมัชฌิมาแบบลำดับ (เถรวาท) ของสมเด็จพระสังฆราชญาณสังวรมหาเถรเจ้า (สุก ไก่เถื่อน)

» พุทธธรรมขั้นพื้นฐาน
ไม่มีมนุษย์คนใดที่จะสามารถมีชีวิตอยู่ได้ลำพังตนเองโดยไม่ติดต่อสัมพันธ์กับคนอื่น เพราะการดำรงชีวิตอยู่ของคนเราจำเป็นจะต้องพึ่งพาอาศัยกันและกัน

» พระสูตรของท่านเว่ยหลาง
สูตรของท่านเว่ยหล่างล้วนแต่เป็นเรื่องของการใช้ปัญญาเพื่อค้นหาหนทางแห่งความเป็นพุทธะ และเพื่อความหลุดพ้นไปจากเครื่องร้อยรัดทั้งปวงในโลกนี้

» พุทธศาสนสุภาษิต
สุภาษิตที่พระสัมมาสัมพุทธเจ้าทรงดำรัสไว้ ซึ่งมีคุณค่าสูงส่ง สามารถใช้ได้ทั้งเป็นแนวทางดำเนินชีวิต เตือนใจ หาคำตอบที่ดีสำหรับปัญหาที่สงสัย

» โอวาทสี่ของเหลี่ยวฝาน
แบบฉบับในการประพฤติดี ปฏิบัติชอบ เพื่อหยุดยั้งกระแสแห่งวัฒนธรรมตะวันตกและอนุรักษ์ความเป็นคนจีนดั้งเดิม