ศาสนา ลัทธิ ความเชื่อ นิกาย พิธีกรรม >>

ประเภทและลำดับชั้นคัมภีร์ทางพระพุทธศาสนา

๒. คัมภีร์อรรถกถา

คัมภีร์อรรถกถา ได้แก่ คัมภีร์อธิบายความในพระไตรปิฎก แบ่งเป็น ๓ ประเภท คือ

(๑) อรรถกถาพระวินัยปิฎก มี ๒ สมัย คือ

๑) อรรถกถาพระวินัยปิฎก ภาษาสิงหลสมัยโบราณ ต้นฉบับอันตรธานแล้ว
๒) อรรถกถาพระวินัยปิฎก ภาษาบาลีสมัยพระพุทธโฆสะ และพระอรรถกถาจารย์อื่น ๆ

อรรถกถาพระวินัยปิฎกภาษาสิงหลสมัยโบราณ ต้นฉบับอันตรธานแล้ว มี ๖ คัมภีร์ คือ

๑) มหาอรรถกถา หรือ มูลอรรถกถา คัมภีร์นี้ เป็นของพระสงฆ์คณะมหาวิหาร เมืองอนุราธปุระ ประเทศลังกา
๒) มหาปัจจารีอรรถกถา คือ อรรถกถาแพใหญ่ คัมภีร์นี้แต่งบนแพ ณ ที่แห่งหนึ่งในลังกา
๓) กุรุนทีอรรถกถา คัมภีร์นี้แต่งที่กุรุนที เวฬุวิหาร ในลังกา
๔) อันธกัฏฐกถา อรรถกถาภาษาอันธกะ คัมภีร์นี้ ท่านเขียนไว้ในภาษาอันธกะ นำสืบ ๆ กันมาที่เมืองกัญจิปุระ หรือเมืองคอนเจวาราม ในอินเดียภาคใต้
๕) สังเขปัฏฐกถา อรรถกถาย่อ สันนิษฐานว่า แต่งในอินเดียภาคใต้
๖) วินยัฏฐกถา อรรถกถาวินัยปิฎกภาษาบาลี สมัยพระพุทธโฆสะและพระอรรถกถาจารย์ อื่น ๆ มี ๓ คัมภีร์ คือ

๑. สมันตปาสาทิกา เรียกสั้น ๆว่า สามนต์ แก้วินัยปิฎกทั้ง ๕ คัมภีร์ เป็นคัมภีร์ที่ประมวลไว้ซึ่งประวัติศาสตร์ทางงานสังคม การเมือง ศีลธรรม ศาสนาและปรัชญาของอินเดียสมัยโบราณ พระพุทธโฆสะ แต่งที่เมืองอนุราธปุระ ประเทศลังกา ก่อนแต่งอรรถกถาพระสุตตันตปิฎก คัมภีร์สมันตปาสาทิกาแต่งเมื่อประมาณ พ.ศ. ๙๒๗-๙๗๓ ในสมัยพระเจ้าสิรินิวาส คือ พระมหานามะ ซึ่งมีพระนามอื่นอีกว่า พระเจ้าสิริกูฎ หรือพระเจ้าสิริกุฑฑะ ใช้เวลาแต่ง ๑ ปี จึงจบบริบูรณ์ โดยคำอาราธนาของพระพุทธสิริ พระสังฆภัทร แปลเป็นภาษาจีนเมื่อ พ.ศ. ๑๐๓๒

๒. กังขาวิตรณี หรือมาติกัฏฐกถา อรรถกถาปาฏิโมกข์ พระพุทธโฆสะ แต่งที่ลังกา
๓. วินยสังคหัฏฐกถา หรือ ปาลิมุตตกวินิจฉยสังคหะ แก้วินัยปิฎกโดยเอกเทศพระสารีบุตรชาวลังกา แต่งที่ลังกา ในรัชสมัยของพระเจ้าปรักกมพาหุ หรือ ปรากรม ซึ่งแปลว่า ผู้มีแขนทรงอำนาจใหญ่โตกว้างขวาง

(๒) อรรถกถาสุตตันตปิฎก มี ๒ สมัย คือ

๑. อรรถกถาสุตตันตปิฎกภาษาสิงหลสมัยโบราณ ต้นฉบับอันตรธานแล้ว
๒. อรรถกถาสุตตันตปิฎกภาษาบาลี สมัยพระพุทธโฆสะและพระอรรถกถาจารย์อื่น ๆ

อรรถกถาสุตตันตปิฎกภาษาสิงหลสมัยโบราณ ต้นฉบับอันตรธานแล้วมี ๗ คัมภีร์ คือ

๑. มหาอรรถกถา หรือ มูลอรรถกถา
๒. สุตตันตัฏฐกถา อรรถกถาพระสูตร
๓. อาคมัฏฐกถา อรรถกถานิกาย ๔
๔. ทีฆัฏฐกถา อรรถกถาทีฆนิกาย ๔
๕. มัชฌิมัฏฐกถา อรรถกถามัชฌิมนิกาย
๖. สังยุตตัฏฐกถา อรรถกถาสังยุตตนิกาย
๗. อังคุตตรัฏฐกถา อรรถกถาอังคุตตรนิกาย

อรรถกถาสุตตันตปิฎกภาษาบาลี สมัยพระพุทธโฆสะ และพระอรรถกถาจารย์อื่น ๆ มี ๒๔ คัมภีร์ คือ

๑. สุมังคลวิลาสินี อรรถกถาทีฆนิกาย พระพุทธโฆสะแต่ง
๒. ปปัญจสูทนี อรรถกถามัชฌิมนิกาย พระพุทธโฆสะ แต่ง
๓. สารัตถทีปนี อรรถกถาสังยุตตนิกาย พระพุทธโฆสะ แต่ง
๔. มโนรถปูรณี อรรถกถาอังคุตตรนิกาย พระพุทธโฆสะ แต่ง
๕. ปรมัตถโชติกา อรรถกถาขุททกปาฐะ บทเรียนสำหรับพระภิกษุ สามเณรบวชใหม่ พระพุทธโฆสะ แต่ง
๖. ธัมมปทัฏฐกถา อรรถกถาธรรมบท ขุททกนิกาย พระพุทธโฆสะ แต่ง
๗. ปรมัตถทีปนี อรรถกถาอุทาน ขุททกนิกาย พระธรรมปาละ แต่ง
๘. ปรมัตถทีปนี อรรถกถาอิติวุตตกะ ขุททกนิกาย พระธรรมปาละ แต่ง
๙. ปรมัตถโชติกา อรรถกถาสุตตนิบาต ขุททกนิกาย พระพุทธโฆสะ แต่ง
๑๐. ปรมัตถทีปนี อรรถกถาวิมานวัตถุ ขุททกนิกาย พระธรรมปาละ แต่ง
๑๑. ปรมัตถทีปนี อรรถกถาเปตวัตถุ ขุททกนิกาย พระธรรมปาละ แต่ง
๑๒. ปรมัตถทีปนี อรรถกถาเถรคาถา ขุททกนิกาย พระธรรมปาละ แต่ง
๑๓. ปรมัตถทีปนี อรรถกถาเถรีคาถา ขุททกนิกาย พระธรรมปาละ แต่ง
๑๔. ชาตกัฏฐกถา อรรถกถาชาดก ขุททกนิกาย พระพุทธโฆสะ แต่ง
๑๕. สัทธัมมโชติกา อรรถกถามหานิเทส และจูฬนิเทส พระอุปเสนะ แต่ง
๑๖. สัทธัมมปกาสินี อรรถกถาปฏิสัมภิทามรรค ขุททกนิกาย พระมหานามะ แต่ง
๑๗. วิสุทธชนวิลาสินี อรรถกถาอปทาน ขุททกนิกาย ไม่ทราบนามผู้แต่ง
๑๘. มธุรัตถวิลาสินี อรรถกถาพุทธวังสะ ขุททกนิกาย พระพุทธทัตตะแต่ง
๑๙. ปรมัตถทีปนี อรรถกถาจริยาปิฎก ขุททกนิกาย พระธรรมปาละ แต่ง
๒๐. วิสุทธิมรรคปกรณวิเสส หรือ วิสุทธิมรรคอรรถกถา เป็นอรรถกถาโดยปริยาย พระ พุทธโฆสะ แต่งที่ลังกา คัมภีร์วิสุทธิมรรค เป็นหนังสือสารานุกรรม แห่งคำสอนทางพระพุทธศาสนาอุปมาเหมือนจักรวาลจำลอง เพราะสารัตถะที่บรรจุไว้ในหนังสือ มีขอบเขตกว้างขวางเหนือจักรวาล
๒๑. มังคลัตถทีปนี หรือมงคลทีปนี นวัฏ ฐกถามงคลสูตร คือ อรรถกถามงคลสูตรคัมภีร์ใหม่ แก้เฉพาะมงคลสูตร พระสิริมังคลาจารย์ พระมหาเถระชาวล้านนาไทย เป็นผู้แต่งที่ จ. เชียงใหม่
๒๒. เวสสันตรทีปนี หรือ เวสสันดรทีปนี นวัฏฐกถาเวสสันดรชาดก แก้เฉพาะเวสสันดรชาดก พระสิริมังคลาจารย์ พระมหาเถระชาวล้านนา แต่งที่เชียงใหม่
๒๓. ญาโณทัย พระพุทธโฆสะ แต่ง ต้นฉบับอันตรธานแล้ว
๒๔. ปริตตัฏฐกถา อรรถกถาพระไตรปิฎกฉบับกะทัดรัด พระพุทธโฆสะ แต่ง ต้นฉบับอันตรธานแล้ว

(๓) อรรถกถาอภิธรรมปิฎก มี ๒ สมัย คือ

๑) อรรถกถาอภิธรรมปิฎก ภาษาสิงหลสมัยโบราณ ต้นฉบับอันตรธานแล้ว
๒) อรรถกถาอภิธรรมปิฎก ภาษาบาลีสมัยพระพุทธโฆสะ และพระอรรถกถาจารย์อื่นๆ

อรรถกถาอภิธรรมปิฎกภาษาสิงหลสมัยโบราณ ต้นฉบับอันตรธานแล้วมี ๒ คัมภีร์ คือ

๑) มหาอรรถกถา หรือ มูลอรรถกถา แก้ครบทั้ง ๓ ปิฎก
๒) อภิธัมมัฏฐกถา อรรถกถาอภิธรรม

อรรถกถาอภิธรรมปิฎกภาษาบาลี สมัยพระพุทธโฆสะ และพระอรรถกถาจารย์อื่น ๆ มี ๔ คัมภีร์ คือ

๑) อัฏฐสาลินี อรรถกถาสังคณีปกรณ์ พระพุทธโฆสะ แต่งที่อินเดีย ก่อนไปอยู่ลังกาสัมโมหวิโนทนี อรรถกถาวิภังคปกรณ์ พระพุทธโฆสะ แต่งที่ลังกา
๒) ปรมัตถทีปนี หรือ ปัญจปกรณัฏฐกถา อรรถกถาปกรณ์ ทั้ง ๕ คือ ธาตุกถา ปุคคลบัญญัติ กถาวัตถุ ยมก และปัฏฐาน พระพุทธโฆสะ แต่งที่ลังกา
๓) อภิธัมมัตถสังคหะ อรรถกถานิ้วก้อย เป็นอรรถกถาโดยปริยาย เป็นหนังสือย่อชั้นแบบ ฉบับ เป็นเอกสารทางประวัติศาสตร์ของโลกที่มีระดับสูงมาก พระอนุรุทธาจารย์ พระมหาเถระชาวอินเดีย เป็นผู้แต่งที่ลังกา ก่อนประมาณ พ.ศ. ๔๔๓

๑. คัมภีร์พระไตรปิฎก
๒. คัมภีร์อรรถกถา
๓. คัมภีร์ฎีกา
๔. คัมภีร์อนุฎีกา
๕. คัมภีร์มธุ
๖. คัมภีร์กนิฏฐคันถะ
๗. คัมภีร์คัณฐิ
๘. คัมภีร์คันถันตระ
๙. คัมภีร์โยชนา

แชร์ให้เพื่อนสิ แชร์ให้เพื่อนได้ แชร์ให้เพื่อนเลย

» ความรู้เบื้องต้นเกี่ยวกับพระไตรปิฎก
» ความรู้เบื้องต้นเกี่ยวกับพระวินัยปิฎก
» ความหมาย การเรียกชื่อย่อ การจัดหมวดหมู่
» ประเภทและลำดับชั้นคัมภีร์ทางพระพุทธศาสนา

บรรณานุกรม

  • กลุ่มวิชาการพระพุทธศาสนาและจริยศึกษา กองศาสนศึกษา กรมการศาสนา กระทรวงศึกษาธิการ.
  • อธิบายวินัย สำหรับนักธรรมชั้นตรี. กรุงเทพฯ : โรงพิมพ์การศาสนา, ๒๕๔๑.
  • กองวิชาการ สำนักงานอธิการบดี มหาวิทยาลัยมหาจุฬาลงกรณราชวิทยาลัย. เก็บเพชรจากคัมภีร์พระไตรปิฎก. กรุงเทพฯ : โรงพิมพ์มหาจุฬาลงกรณราชวิทยาลัย, ๒๕๔๕.
  • พระธรรมปิฎก (ป.อ. ปยุตฺโต). รู้จักพระไตรปิฎกเพื่อเป็นชาวพุทธที่แท้. กรุงเทพฯ : บริษัทสหธรรมิก จำกัด, ๒๕๔๓.
  • พระเมธีธรรมาภรณ์ (ประยูร ธมฺมจิตฺโต). การปกครองคณะสงฆ์ไทย. กรุงเทพฯ : บริษัทสหธรรมิกจำกัด, ๒๕๓๙.
  • พระราชธรรมนิเทศ (ระแบบ ฐิตญาโณ). พระวินัยปิฎกย่อ เล่ม ๑. กรุงเทพฯ : โรงพิมพ์มหามกุฏราชวิทยาลัย, ๒๕๔๐.
  • _______________. พระวินัยปิฎกย่อ เล่ม ๒. กรุงเทพฯ : โรงพิมพ์มหามกุฏราชวิทยาลัย, ๒๕๔๐.
  • พระอมรมุนี (จับ ฐิตธมฺโม ป. ๙). นำเที่ยวในพระไตรปิฎก. กรุงเทพฯ : สภาการศึกษามหามกุฏราชวิทยาลัย, ๒๕๓๕.
  • สุชีพ ปุญญานุภาพ. พระไตรปิฎก ฉบับสำหรับประชาชน. กรุงเทพฯ : โรงพิมพ์มหามกุฏราชวิทยาลัย, ๒๕๓๙.
  • เสถียรพงษ์ วรรณปก. คำบรรยายพระไตรปิฎก. กรุงเทพฯ : ธรรมสภา, ๒๕๔๓.
  • สมเด็จพระวันรัต (ทับ พุทฺธสิริ เปรียญ ๙). พระวินัยแปล. กรุงเทพฯ : หจก. โรงพิมพ์ชวนพิมพ์,๒๕๓๙.
  • อุทัย บุญเย็น. พระไตรปิฎกสำหรับผู้เริ่มศึกษา. กรุงเทพฯ : สำนักพิมพ์โพธิ์เนตร, ๒๕๔๘.
  • Sayagyi U ko Lay. Guide to Tipitaka. Selangor Buddhist Vipassana Meditation Society : Selangor Malaysia, ๒๐๐๐.

» นิยาย-เรื่องสั้น
» ข้อเขียน-บทความ
» บทกวี
» สารคดี-ท่องเที่ยว

» การแพทย์แผนโบราณ
ในสมัยสมเด็จพระนารายณ์มหาราชแห่งกรุงศรีอยุธยา ได้ค้นพบบันทึกว่า มีระบบการจัดหายาที่ชัดเจนสำหรับราษฏร มีแหล่งจำหน่ายยาและสมุนไพรหลายแห่งทั้งในและ นอกกำแพงเมือง

» หลักธรรมในการอยู่ร่วมกันในสังคม
พระพุทธศาสนาได้สอนไว้ว่านักปกครองที่ดีนั้นควรมีคุณธรรม 10 ประการ เรียกว่า ทศพิธราชธรรม

» สมถะวิปัสสนา
ตามแนวพระกรรมฐานมัชฌิมาแบบลำดับ (เถรวาท) ของสมเด็จพระสังฆราชญาณสังวรมหาเถรเจ้า (สุก ไก่เถื่อน)

» พุทธธรรมขั้นพื้นฐาน
ไม่มีมนุษย์คนใดที่จะสามารถมีชีวิตอยู่ได้ลำพังตนเองโดยไม่ติดต่อสัมพันธ์กับคนอื่น เพราะการดำรงชีวิตอยู่ของคนเราจำเป็นจะต้องพึ่งพาอาศัยกันและกัน

» พระสูตรของท่านเว่ยหลาง
สูตรของท่านเว่ยหล่างล้วนแต่เป็นเรื่องของการใช้ปัญญาเพื่อค้นหาหนทางแห่งความเป็นพุทธะ และเพื่อความหลุดพ้นไปจากเครื่องร้อยรัดทั้งปวงในโลกนี้

» พุทธศาสนสุภาษิต
สุภาษิตที่พระสัมมาสัมพุทธเจ้าทรงดำรัสไว้ ซึ่งมีคุณค่าสูงส่ง สามารถใช้ได้ทั้งเป็นแนวทางดำเนินชีวิต เตือนใจ หาคำตอบที่ดีสำหรับปัญหาที่สงสัย

» โอวาทสี่ของเหลี่ยวฝาน
แบบฉบับในการประพฤติดี ปฏิบัติชอบ เพื่อหยุดยั้งกระแสแห่งวัฒนธรรมตะวันตกและอนุรักษ์ความเป็นคนจีนดั้งเดิม