ภูมิปัญญาไทย หรือ แนวคิดไทย

ภูมิปัญญามีความหมายว่า “ความรู้ ความสามารถ ความเชื่อ ความสามารถทางพฤติกรรม และความสามารถในการแก้ไขปัญหาของมนุษย์” นักวิชาการศึกษาไทยได้ให้ความหมาย “ภูมิปัญญาไทย” ไว้หลากหลายดังนี้

“ภูมิปัญญาไทย หมายถึง องค์ความรู้ในด้านต่างๆ ของการดำรงชีวิตของคนไทยที่เกิดจากประสบการณ์ทั้งทางตรงและทางอ้อม ประกอบกับแนวความคิดวิเคราะห์ในการแก้ไขปัญหาต่างๆ ประยุกต์ใช้ให้เหมาะสมกับกาลสมัย ในการแก้ปัญหาการดำรงชีวิต”(เสรี พงศ์พิศ)

“ภูมิปัญญาไทยเป็นผลของประสบการณ์สั่งสมของคนที่เรียนรู้จากปฏิสัมพันธ์กับสิ่งแวดล้อม ปฏิสัมพันธ์ในกลุ่มชนเดียวกันและหว่างกลุ่มชุมชนหลายๆชาติพันธ์รวมไปถึงโลกทัศน์ที่มีต่อสิ่งเหนือธรรมชาติ ภูมิปัญญาเหล่านี้เคยเอื้ออำนวยให้คนไทยแก้ปัญหาได้ดำรงอยู่” (เอกวิทย์ ณ ถลาง)

“ภูมิปัญญา หมายถึง ประสบการณ์ในการประกอบอาชีพ ในการศึกษาเล่าเรียน การที่ชาวบ้านรู้จักวิธีทำนา การไถนา การเอาควายมาใช้ในการไถนา การรู้จักนวดข้าว โดยการใช้ควาย รู้จักสานกระบุง ตะกร้า เอาไม้ไผ่มาทำเครื่องใช้ไม้สอยในชีวิตประจำวัน รวมทั้งรู้จักเอาดินขี้กระทามาแช่น้ำต้มให้เหือดแห้งเป็นเกลือสินเธาว์ ก็เรียกว่าภูมิปัญญาทั้งสิ้น” (ธวัช ปุณโณทก)

สรุปว่า “ภูมิปัญญาไทย หมายรวมเอา กระบวนการคิด วิธีคิด ที่เกี่ยวกับ ความเชื่อ ค่านิยม โลกทัศน์ ชีวทัศน์ วิถีชีวิต ที่คนไทยสั่งสมเป็นประสบการณ์ ถ่ายทอดเป็นองค์ความรู้สืบต่อมา เพื่อการดำรงชีวิตให้สอดคล้องกับสภาพแวดล้อมและวัฒนธรรมของชาวไทย”

ชาวไทยมีความคิด ความอ่านเป็นของตนเองมีอิสระที่จะเลือกสิ่งที่ตนเองและสังคมต้องการ เป็นคนที่มีความคิดยืดหยุ่นได้ มีความคิดก้าวหน้า มีความสามารถในการปรับตัวสูง เพราะสังคมไทยมีโครงสร้างอย่างหลวมๆ มีหลักปฏิบัติและข้อบังคับที่ยืดหยุ่นได้ มีการประนีประนอมสูง โอนอ่อนผ่อนตาม รู้จักผ่อนสั้นผ่อนยาว ถ้าเปรียบเทียบกับประเทศเพื่อนบ้านในแถบเอเชีย จะเห็นว่าชาวไทยมีความยืดหยุ่นมากกว่า ผู้ที่ไม่เข้าใจวิถีชีวิตแบบไทยๆ ก็จะเหมาว่า สังคมไทยเป็นสังคมที่ “อ่อน” ลักษณะโครงสร้างทางสังคมหลวม มีลักษณะที่ยืดหยุ่น ปรับตัวเก่ง ความอ่อนบางครั้งก็สามารถเอาชนะความแข็งได้ ดุจนโยบายการรักษาประเทศในสมัยรัชกาลที่ 4 ให้รอดพ้นจากการรุกรานดินแดน ล่าอาณานิคมของมหาอำนาจตะวันตก ยอมเสียดินแดนบางส่วนไป แต่คงรักษาราชอาณาจักรเอาไว้ได้

พระพุทธศาสนาได้มีอิทธิพลต่อแนวคิดและวิถีชีวิตของชาวไทยอย่างมาก การจัดการศึกษาสมัยก่อนได้อาศัยวัดและวังเป็นแหล่งการฝึกฝนอบรม นอกจากจะได้สติปัญญาแล้วยังได้รับการฝึกฝนอบรมความประพฤติทางศีลธรรมจริยธรรมด้วย ความรู้ต้องคู่คุณธรรม คืออุดมคติของการศึกษา หากมีวิชาการแต่อย่างเดียวอาจเป็นคนขาดศีล ไร้ธรรมะ ไม่มีใครคบหาสมาคมด้วย อุดมคติของการเป็นคนดีแต่ก่อนคือ “คนดีต้องมีศีลธรรม” แม้ว่าปัจจุบันจะกลายมาเป็น “คนดีมีอำนาจ” หรือ “คนดีมีสตางค์” แต่สุดท้ายก็เห็นยังเรียกร้องหา “คนใจซื่อมือสะอาด” อยู่นั้นเอง

ชาวไทยแต่ก่อน ทำอะไรที่ยิ่งใหญ่สวยงาม มักจะอาศัยศาสนธรรมเป็นหลัก เช่น การสร้างศิลปะที่สวยที่สุดก็ทำถวายพระศาสนา “ดังการสร้างพระพุทธชินราช” หรือ จิตรกรรมฝาผนังที่สวยที่สุด ส่วนใหญ่จะเป็นจิตรกรรมเกี่ยวกับศาสนาเขียนเอาไว้ที่วัด ชมแล้วทำให้จิตใจสงบเยือกเย็น นั่นคือผลแห่งการปรับภูมิปัญญาเดิมเข้ากับหลักศาสนา คนที่มีการศึกษาตามหลักภูมิปัญญา คือ “คนที่ได้รับการฝึกฝนพัฒนาให้รู้จักแก้ปัญหา ดับทุกข์ ทำตนให้เป็นสุขได้ ต่อนั้นก็สามารถที่จะแสวงหาความสุขประณีตยิ่งๆขึ้นไป และสามารถเผื่อแผ่ขยายความสุขแก่ผู้อื่นได้อย่างกว้างขวางออกไปด้วย” นั่นคือต้องเป็นคนเก่งและคนดีในตัวบุคคลคนเดียวกัน กล่าวได้ว่า พุทธศาสนาเป็นรากฐานแห่งภูมิปัญญาไทย ก็ไม่ผิดไปจากข้อเท็จจริง